कौटिलीय अर्थशास्त्र · The King and His Counsel
परंपरा सांगते ते कौटिल्य
ॐ नमश्शुक्रबृहस्पतिभ्याम् ।
अर्थशास्त्र हा राज्यकारभाराचा प्राचीन भारतीय ग्रंथ. त्याच्या नावाचा अर्थ “अर्थाचे शास्त्र”. अर्थ म्हणजे सहसा धन, माणसे ज्याच्या आधारावर जगतात ते साधन. हा ग्रंथ त्या शब्दाचा अर्थ अधिक व्यापक करतो: माणसे ज्या भूमीवर राहतात, ती भूमीसुद्धा अर्थच. म्हणून हे राजाने पृथ्वी कशी जिंकावी आणि कशी राखावी, याचे शास्त्र आहे. परंपरा या ग्रंथाचे कर्ते कौटिल्य मानते. तेच चाणक्य, आणि त्यांचेच दुसरे नाव विष्णुगुप्त. इसवी सनापूर्वी चौथ्या शतकात ते चंद्रगुप्त मौर्याचे मंत्री होते. चंद्रगुप्त हा मौर्य वंशाचा पहिला राजा. नंदांची सत्ता कोसळल्यावर कौटिल्यांनी त्याला गादीवर बसवायला मदत केली. नंद म्हणजे या दोघांनी उलथून टाकलेला राजवंश. ग्रंथाचे स्वतःचे शेवटचे श्लोकही याच दिशेने बोट दाखवतात. ते सांगतात: हे शास्त्र त्याने रचले, ज्याला कुशासन सहन झाले नाही. त्यानेच विद्या, शस्त्र आणि पृथ्वी नंद राजाच्या हातून झपाट्याने सोडवली. सूत्रे आणि त्यांवरचे भाष्य, दोन्ही विष्णुगुप्तांनी स्वतःच लिहिले, असेही ते पुढे म्हणतात. ग्रंथ आपले स्वतःचे मत “असे कौटिल्य म्हणतात” या शब्दांत मांडतो. इथेही तीच रीत पाळली आहे. परंपरा चाणक्यांच्या नावावर आणखी एक ग्रंथ सांगते: चाणक्य नीती. शहाणपणाने कसे जगावे, हे सांगणाऱ्या छोट्या श्लोकांचा हा संग्रह. त्याला या संकेतस्थळावर स्वतंत्र जागा आहे. कौटिल्यांना अनेकदा भारताचे मॅकियाव्हेली म्हटले जाते. मॅकियाव्हेली हा सत्तेविषयी लिहिणारा इटालियन लेखक. हे बिरुद ग्रंथाच्या एका बाजूला शोभते.
थरांनी घडलेला ग्रंथ
ॐ नमश्शुक्रबृहस्पतिभ्याम् ।
आधुनिक विद्वान या ग्रंथाकडे वेगळ्या नजरेने पाहतात. एका जुन्या गाभ्यावर दीर्घ काळ फेरफार होत गेले आणि भर पडत गेली, असे अनेकांना वाटते. त्याचे आजचे रूप साधारण इसवी सनापूर्वी चौथे शतक आणि इसवी सनाचे तिसरे शतक यांच्या दरम्यान कधीतरी आकाराला आले, असे ते मानतात. हा प्रश्न अजून खुला आहे, आणि इथेही तो खुलाच ठेवला आहे. ग्रंथ स्वतःच सांगतो, की तो जुन्या ग्रंथांवर आधारलेला आहे. पृथ्वी मिळवण्याविषयी आणि राखण्याविषयी प्राचीन आचार्यांनी जी शास्त्रे लिहिली, त्यांचे हे संकलन, असे तो स्वतःचे वर्णन करतो. वर दिलेली त्याची पहिली ओळ त्यांपैकी दोघांना वंदन करते: “ॐ, शुक्र आणि बृहस्पती यांना नमस्कार.” पुराणकथांत शुक्राचार्य असुरांचे, म्हणजे देवांच्या शत्रूंचे, गुरू आहेत, आणि बृहस्पती देवांचे गुरू. राजनीतीच्या दोन जुन्या परंपरा या दोघांच्या नावाने चालत. शुक्रांची परंपरा त्यांच्या उशनस् या दुसऱ्या नावाने ओळखली जाई. ग्रंथ या दोन्ही परंपरांची मते उद्धृत करतो. ग्रंथाचा बराचसा भाग वादविवादाचा आहे. “आमचे गुरू म्हणतात …” अशी एखाद्या उताऱ्याची सुरुवात होते. कधी भारद्वाज किंवा पराशर यांचे मत येते. हे राजनीतीवर लिहिणारे पूर्वीचे आचार्य. कौटिल्य त्यांचे नाव घेऊन त्यांना उत्तर देतात. कधी मनूच्या अनुयायांचे मत येते; जुन्या परंपरेत मनू हा पहिला राजा. मग येते “नाही, असे कौटिल्य म्हणतात”, आणि त्यापाठोपाठ त्यांचे कारण. शैली अगदी आटोपशीर आहे. बहुतेक मजकूर गद्यातल्या छोट्या नियमांचा आहे. एकूण सुमारे ५,४०० वाक्ये, आणि त्यांत जवळपास ३७० श्लोक. त्यांतले बरेचसे श्लोक अध्यायांच्या शेवटी येतात.
हरवलेला ग्रंथ पुन्हा सापडला
ॐ नमश्शुक्रबृहस्पतिभ्याम् ।
कित्येक शतके अर्थशास्त्र लोकांना वाचून कमी, आणि नावाने अधिक ठाऊक होते. नंतरच्या लेखकांनी त्याचा उल्लेख केला, काहींनी त्यातले शब्दप्रयोगही उचलले. प्राण्यांच्या गोष्टींचा जुना ग्रंथ पंचतंत्र आपल्या सुरुवातीलाच “चाणक्य आदींची अर्थशास्त्रे” असा उल्लेख करतो. पण पूर्ण ग्रंथ मात्र नजरेआड गेला होता. मग या संपूर्ण ग्रंथाचे एक हस्तलिखित म्हैसूरच्या प्राच्य ग्रंथालयात, ओरिएंटल लायब्ररीत, येऊन पोहोचले. तिथले ग्रंथपाल आर. शामशास्त्री यांनी ते ओळखले. १९०५ पासून त्यांनी त्याचे काही भाग इंग्रजीत प्रसिद्ध केले. १९०९ मध्ये त्यांनी संस्कृत मूळ प्रसिद्ध केले, आणि १९१५ मध्ये संपूर्ण इंग्रजी अनुवाद. इतकी वर्षे केवळ नावापुरता उरलेला ग्रंथ पुन्हा वाचता येऊ लागला. ग्रंथात पंधरा अधिकरणे, म्हणजे पंधरा भाग, आणि १५० अध्याय आहेत. पहिले अधिकरण राजाच्या शिक्षणाचे; मंत्री कसे निवडावेत, तेही ते सांगते. दुसरे, सर्वांत मोठे, कोश, बाजार आणि नगर चालवणाऱ्या अधिकाऱ्यांविषयी आहे. मग कायदा, गुन्हे आणि आपत्ती येतात, आणि पुढच्या अनेक अधिकरणांत परराष्ट्रनीती आणि युद्ध. चौदावे अधिकरण विषप्रयोग आणि मंत्रतंत्र यांवर आहे, आणि शेवटचे अधिकरण संपूर्ण ग्रंथाची रचना मांडते.
ही निवड कशी केली
ॐ नमश्शुक्रबृहस्पतिभ्याम् ।
संपूर्ण ग्रंथ मोठा आहे. शामशास्त्रींचा इंग्रजी अनुवाद सुमारे एक लाख छप्पन्न हजार शब्दांचा आहे, आणि त्यातला बराचसा भाग याद्यांचा आहे: वजने आणि मापे, शिधा, जकातीचे दर, दंडांच्या रकमा. ही आवृत्ती अनुवाद नाही; ती निवड आहे. इथे ४७ उतारे आहेत. काही आजही लागू पडतात. काही अभिजात आहेत, शतकानुशतके उद्धृत होत आलेले. काही उतारे म्हणजे जुने भारतीय राज्य कसे चालत असे, ते दाखवणाऱ्या खिडक्या. ते तीन पुस्तकांत मांडले आहेत, प्रत्येकात ग्रंथाच्याच क्रमाने: राजा आणि त्याचे मंत्री; राज्याचा कारभार; आणि शांतता, युद्ध आणि राजमंडळ. हा ग्रंथ त्याच्या काळ्या बाजूसाठीही प्रसिद्ध आहे. त्यात वेष पालटून फिरणारे गुप्तहेर आहेत, प्रलोभने दाखवून घेतलेली मंत्र्यांची परीक्षा आहे, आणि राजा ज्यांना द्रोही मानतो, त्यांची गुप्तपणे केलेली हत्या आहे. पैसा उभा करण्यासाठी खोटे चमत्कार घडवण्याचे तंत्रही तो शिकवतो, आणि चौदावे अधिकरण विषप्रयोग आणि मंत्रतंत्र सांगते. हे सगळे, लांबलचक याद्यांसह, इथे मुद्दाम वगळले आहे. निवडलेला एखादा उतारा आजच्या दृष्टीने कठोर असेल, तर तो ग्रंथ सांगतो तसाच, स्पष्टपणे दिला आहे. प्रत्येक पोस्टच्या वर त्या उताऱ्याची मुख्य संस्कृत ओळ आहे. ती शामशास्त्रींच्या १९१९ च्या संस्कृत आवृत्तीतून घेतली आहे. खाली संपूर्ण उतारा आमच्या शब्दांत समजावून सांगितला आहे, आणि त्यासाठी शामशास्त्रींचा इंग्रजी अनुवाद मार्गदर्शक म्हणून घेतला आहे.