कौटिलीय अर्थशास्त्र · The King and His Counsel
जसा राजा, तशी प्रजा
स्वामी च सम्पन्नः स्वसम्पद्भिः प्रकृतीस्संपादयति । स्वयं यच्छीलस्तच्छीलाः प्रकृतयो भवन्ति उत्थाने प्रमादे च तदायत्तत्वात् । तत्कूटस्थानीयो हि स्वामीति ।
“राजाचे शील जसे, तसेच प्रजेचे शील.” प्रजेचा उत्कर्ष आणि अधःपात राजावर अवलंबून असतो; राजा त्या सगळ्यांच्या शिखरस्थानी असतो. ही ओळ आठव्या अधिकरणातल्या एका वादाचा शेवट करते. त्या अधिकरणाचा विषय आहे व्यसने, म्हणजे राज्यावर येणाऱ्या आपत्ती. ग्रंथाच्या मांडणीत राज्याची सात अंगे आहेत: राजा, त्याचे अमात्य, देश आणि त्यातली प्रजा, किल्ला, कोश, सैन्य आणि मित्रराजा. यांपैकी कोणतेही अंग संकटात सापडू शकते. मग सगळ्यांत वाईट संकट कोणते? कौटिल्यांचे गुरू म्हणतात: या यादीत आधी येणाऱ्या अंगाचे संकट नंतरच्या अंगाच्या संकटापेक्षा मोठे; म्हणून राजावरचे संकट सगळ्यांत मोठे. भारद्वाज हे मानत नाहीत. त्यांच्या मते अमात्यांवरचे संकट अधिक मोठे. मसलत अमात्य करतात; महसूल गोळा करणे आणि खर्च करणे, सैन्य उभारणे, शत्रूंना हुसकावणे, युवराजाचे रक्षण आणि राजपुत्रांचा अभिषेक, हे सगळे तेच करतात. ते नसतील, तर राजा पंख नसलेल्या पक्ष्यासारखा होतो; शत्रूंना संधी मिळते, आणि राजाच्या जिवालाच धोका निर्माण होतो. “नाही,” असे कौटिल्य म्हणतात. अमात्य, पुरोहित आणि खात्यांचे प्रमुख नेमतो तो राजाच. प्रजेची संकटे तोच दूर करतो, आणि नवी कामे तोच सुरू करतो. अमात्य कमी पडले, तर त्यांच्या जागी तो दुसरे नेमतो. योग्य माणसांना तो बक्षीस देतो, आणि दुष्टांना शिक्षा करतो. गुणसंपन्न राजा प्रजेलाही गुणसंपन्न करतो. म्हणून भारद्वाजांच्या उलट, राजावरचे संकटच अधिक गंभीर. संकटात सापडलेल्या अमात्यांच्या जागी राजा दुसरे नेमू शकतो; पण सगळे काही राजावरच अवलंबून असते. अधिकरण ८, अध्याय १.