कौटिलीय अर्थशास्त्र · The King and His Counsel
क्रोध की काम
तस्मात्कोपं च कामं च व्यसनारम्भमात्मवान् । परित्यजेन्मूलहरं वृद्धसेवी जितेन्द्रियः ॥
“वडीलधाऱ्यांच्या सहवासात राहणाऱ्या, इंद्रियांवर ताबा मिळवलेल्या आत्मसंयमी माणसाने क्रोध आणि काम दोन्ही सोडावेत. त्यांच्यातूनच व्यसने जन्मतात, आणि ते माणसाचा मुळापासून नाश करतात.” क्रोधातून तीन व्यसने जन्मतात: कठोर बोलणे, दुसऱ्याच्या संपत्तीची हानी करणे, आणि क्रूर शिक्षा. कामातून, म्हणजे वासनेतून, चार: शिकार, जुगार, स्त्रिया आणि मद्य. अध्यायाची सुरुवात कोणाचेही नाव न घेता होते: क्रोध अधिक वाईट, कारण त्याची झळ सगळीकडे पोहोचते. क्रोधाच्या आहारी गेलेले राजे बहुधा प्रजेच्या संतापाला बळी पडले; कामाच्या आहारी गेलेले शत्रूंना आणि रोगांना. भारद्वाज उत्तर देतात: क्रोध हे सज्जनाचे लक्षण. तो अन्यायाचा बदला घेतो, आणि माणसांना धाकात ठेवतो. काम यश, दया आणि प्रेम घेऊन येतो. “नाही,” असे कौटिल्य म्हणतात. क्रोधातून द्वेष, शत्रू आणि दुःख येतात; कामातून अवहेलना, धनहानी आणि वाईट संगत. ज्याची अवहेलना होते, त्याला लोक फक्त आवरतात; पण ज्याचा द्वेष होतो, त्याचा नाश होतो. शत्रू प्राणावर उठतो; धनहानीत जाते ते फक्त धन. दुःख दीर्घकाळ टिकते, पण वाईट संगत एका क्षणात सोडता येते. म्हणून क्रोध अधिक वाईट. मग प्रत्येक वेळी कोणत्या तरी आचार्यांचे मत खोडून, कौटिल्य व्यसनांची जोडीजोडीने क्रमवारी लावतात. क्रूर शिक्षा संपत्तीच्या हानीपेक्षा वाईट, आणि संपत्तीची हानी कठोर बोलण्यापेक्षा. जुगार शिकारीपेक्षा वाईट. फाशांच्या खेळात एका बाजूला हरावेच लागते; महाकाव्यांतले राजे नल आणि युधिष्ठिर असेच आपली राज्ये हरले. शिकारीत निदान व्यायाम तरी होतो. स्त्रियांचा नाद जुगारापेक्षा वाईट; कारण माणसाला फाशांपासून परावृत्त करता येते, पण स्त्रियांपासून नाही. मद्य त्याहूनही वाईट: स्त्रियांच्या नादातून निदान संतती तरी होते, मद्यातून केवळ नाश. काही जण जुगाराला मद्यापेक्षाही वाईट मानतात, कारण तो सभांत आणि राजघराण्यांत गट पाडतो. सर्वांत वाईट म्हणजे दुष्टांवर मेहेरनजर, असे ग्रंथ म्हणतो; कारण त्यामुळे राज्यकारभार दुबळा होतो. शेवटच्या श्लोकांत दुष्टांवरची मेहेरनजर म्हणजे काम, आणि सज्जनांना चिरडणे म्हणजे क्रोध. दोघांतून अनेक अनर्थ जन्मतात, म्हणून दोन्ही सर्वांत वाईट. अधिकरण ८, अध्याय ३.