कौटिलीय अर्थशास्त्र · The King and His Counsel
राजाने सदैव जागे राहावे
तस्मादुत्थानमात्मनः कुर्वीत । नाळिकाभिरहरष्टधा रात्रिं च विभजेत् ।
राजा उद्योगी असेल, तर प्रजाही उद्योगी होते. तो बेसावध असेल, तर प्रजाही बेसावध होते, आणि तो जे उभे करतो, ते पोखरून टाकते. बेसावध राजा सहज शत्रूंच्या हाती सापडतो. म्हणून राजाने आपल्या कामाविषयी सदैव जागे असले पाहिजे. हे प्रत्यक्षात उतरावे, म्हणून कौटिल्य राजाला एक वेळापत्रकच आखून देतात. “त्याने दिवसाचे आठ भाग करावेत, आणि रात्रीचेही.” ग्रंथ राजाकडून घटकेघटकेला काय अपेक्षित धरत होता, ते यातून दिसते. प्रत्येक भाग साधारण दीड तासाचा. तो पाण्याच्या घड्याळाने, म्हणजे नालिकेने, मोजतात; किंवा उन्हात उभ्या केलेल्या खांबाच्या सावलीवरून. सकाळभर सावली आखूड होत जाते. ती खांबाच्या उंचीच्या तिप्पट उरली, की पहिला भाग संपतो; उंचीइतकी उरली, की दुसरा; आणि उंचीच्या एक-तृतीयांश उरली, की तिसरा. सावलीच उरत नाही, त्या माध्यान्ही चौथा भाग संपतो. दुपारनंतर हाच क्रम उलट्या दिशेने चालतो. दिवसाच्या पहिल्या भागात राजा पहारे लावतो, आणि जमा-खर्चाचा हिशेब तपासतो. दुसऱ्या भागात तो नगरातल्या आणि ग्रामीण भागातल्या लोकांची कामे ऐकतो. तिसऱ्या भागात स्नान, भोजन आणि अध्ययन. चौथ्या भागात तो सोन्याच्या रूपात आलेला महसूल स्वीकारतो, आणि खात्यांचे प्रमुख, म्हणजे अध्यक्ष, नेमतो. माध्यान्हीपर्यंत दिवसाचे निम्मे काम पार पडलेले असते.
दुपार आणि संध्याकाळ
तस्मादुत्थानमात्मनः कुर्वीत । नाळिकाभिरहरष्टधा रात्रिं च विभजेत् ।
पाचव्या भागात तो मंत्रिपरिषदेला पत्रे पाठवतो. मंत्रिपरिषद म्हणजे जवळच्या मोजक्या मंत्र्यांपलीकडचे सल्लागारांचे मोठे मंडळ. याच वेळी तो गुप्तहेरांचे गुप्त अहवाल घेतो. सहावा भाग त्याचा स्वतःचा: आवडेल ती करमणूक करायला, किंवा एकांतात विचार करायला. सातव्या भागात तो सैन्याची पाहणी करतो: हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ. आठव्या भागात तो सेनापतीबरोबर मोहिमांची आखणी करतो. सूर्यास्ताच्या वेळी तो संध्या करतो. रात्रीचेही तसेच आठ भाग, आणि रात्रीची सुरुवातही कामानेच होते. पहिल्या भागात तो गुप्तहेरांना भेटतो. दुसऱ्या भागात स्नान, रात्रीचे भोजन आणि अध्ययन. सूर्योदयापासून इथपर्यंतच्या दहा भागांपैकी फक्त एकच भाग त्याचा स्वतःचा होता.
तीन तासांची झोप
तस्मादुत्थानमात्मनः कुर्वीत । नाळिकाभिरहरष्टधा रात्रिं च विभजेत् ।
रात्रीच्या तिसऱ्या भागात तुताऱ्यांच्या निनादात राजा शयनगृहात जातो. चौथा आणि पाचवा भाग तो झोपतो; एकूण साधारण तीन तास. सहाव्या भागात तुताऱ्यांच्या आवाजाने तो जागा होतो, आणि शास्त्रांची शिकवण आणि दिवसभराची कामे मनात आठवतो. सातव्या भागात तो राज्यकारभाराच्या प्रश्नांवर विचार करतो, आणि हेर रवाना करतो. आठव्या भागात तो यज्ञ करणारे ऋत्विज, आपले आचार्य आणि राजपुरोहित यांचे आशीर्वाद घेतो, आणि वैद्य, मुख्य आचारी आणि ज्योतिषी यांना भेटतो. पवित्र गोष्टींना घालतात तशी, वासरासह गाय आणि बैल यांना तो प्रदक्षिणा घालतो; आणि मग दरबारात जातो. राजा आपल्या शक्तीप्रमाणे दिवस-रात्रीची वाटणी वेगळ्या प्रकारेही करू शकतो, असेही कौटिल्य सांगतात. दरबारात आपल्याकडे आलेल्यांना राजाने दारावर कधीही ताटकळत ठेवू नये. प्रजेला भेटता न येणारा, आणि आपले काम भोवतालच्या अधिकाऱ्यांवर सोडून देणारा राजा कारभारात गोंधळ माजवतो. तो प्रजेला आपल्याविरुद्ध करतो, आणि शत्रूंचे भक्ष्य बनतो. तातडीची कामे त्याने लगेच ऐकावीत; कारण पुढे ढकललेली गोष्ट सावरायला कठीण, किंवा अशक्यच होऊन बसते. अधिकरण १, अध्याय १९.