कौटिलीय अर्थशास्त्र · The King and His Counsel
नुसते गोड नव्हे, हिताचे
पृष्टः प्रियहितं ब्रूयान्न ब्रूयादहितं प्रियम् । अप्रियं वा हितं ब्रूयाच्छृण्वतोऽनुमतो मिथः ॥
“विचारले तर हिताचे आणि प्रिय असेल, तेच बोलावे; प्रिय पण अहिताचे कधीच बोलू नये. हिताचे पण अप्रिय असेल, ते राजा ऐकायला तयार असेल तर एकांतात सांगावे.” हा सल्ला राजाच्या सेवेत असलेल्या प्रत्येकासाठी आहे. अशा माणसाने कसे वागावे, यावरच्या अध्यायात हा सल्ला येतो. राजाचे काम तो योग्य क्षणी मांडतो; ती वेळ हातची जाऊ देत नाही. स्वतःचे काम तो आपले भले चिंतणारे मित्र जवळ असतील, तेव्हाच काढतो. इतरांच्या विनंत्या तो योग्य वेळी आणि योग्य ठिकाणी पुढे करतो, आणि त्याही न्याय्य आणि शहाणपणाच्या असतील तरच. उलट उत्तर देण्यापेक्षा तो गप्प राहू शकतो. पण राजाला नावडणाऱ्या गोष्टी तो उगाळत बसत नाही. राजा ऐकायला तयार असताना एकांतात सांगितलेले अप्रिय सत्य वेगळे, आणि राजाला जे आवडत नाही त्याचेच तुणतुणे लावत राहणे वेगळे. यामुळे कर्तबगार माणसेही दूर लोटली गेली, आणि राजाचे मन ओळखून तसेच वागणारी नालायक माणसे त्याची लाडकी झाली, असा इशारा ग्रंथ देतो. विनोदावर तो हसतो, पण कधी मोठ्याने नाही. तो इतरांची निंदा करत नाही. आपल्यावर झालेला अन्याय तो पृथ्वीसारख्या सहनशीलतेने सोसतो. सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, तो स्वतःच्या सुरक्षिततेची काळजी घेतो; कारण राजाच्या सेवेतले जगणे म्हणजे आगीच्या शेजारी जगणे. आग शरीराचा काही भाग जाळते, फार तर सगळे शरीर. राजा मात्र माणसाचा बायको-मुलांसकट नाश करू शकतो, किंवा त्या सगळ्यांचा उत्कर्षही करू शकतो. अधिकरण ५, अध्याय ४.