कौटिलीय अर्थशास्त्र · The King and His Counsel
धर्म, अर्थ आणि काम
समं वा त्रिवर्गमन्योन्यानुबन्धम् । एको ह्यत्यासेवितो धर्मार्थकामानामात्मानमितरौ च पीडयति । अर्थ एव प्रधानः इति कौटिल्यः । अर्थमूलौ हि धर्मकामाविति ।
“धर्म, अर्थ आणि काम यांचा त्याने सारख्या प्रमाणात उपभोग घ्यावा; कारण हे तिन्ही एकमेकांत गुंतलेले आहेत.” प्राचीन भारतीय विचारात हीच जीवनाची तीन उद्दिष्टे: धर्म म्हणजे कर्तव्य आणि सदाचार, अर्थ म्हणजे धन आणि उपजीविका, आणि काम म्हणजे इच्छा आणि सुख. या ओळी इंद्रिये जिंकलेल्या राजाच्या वर्णनात येतात. असा राजा परस्त्री आणि परधन यांपासून दूर राहतो. तो असत्य आणि उद्धटपणा टाळतो, आणि अधर्माचे किंवा उधळपट्टीचे व्यवहार करत नाही. धर्म आणि अर्थ यांना बाध न आणता त्याने आपल्या इच्छांचा उपभोग घ्यावा, असे कौटिल्य म्हणतात. त्याने कधीही सुखाशिवाय राहू नये. तिन्हींचा तोल राखायचा, कारण कोणत्याही एकाचा अतिरेक झाला, तर तो बाकीच्या दोघांना आणि स्वतःलाही हानी पोचवतो. मग कौटिल्य आपले स्वतःचे मत मांडतात, आणि ते प्रसिद्ध आहे. अर्थ हाच प्रधान, असे ते म्हणतात, कारण धर्म आणि काम दोन्ही अर्थावर उभे आहेत. त्या काळी मंदिराला दान, यज्ञ किंवा कुटुंबातले एखादे धार्मिक कर्तव्य, या सगळ्यांना धन लागे; आणि प्रत्येक सुखालाही. अधिकरण १, अध्याय ७.