कौटिलीय अर्थशास्त्र · The King and His Counsel
राजपुत्र आणि खेकडा
महादोषमबुद्धबोधनमिति कौटिल्यः । नवं हि द्रव्यं येन येनार्थजातेनोपदिह्यते तत्तदाचूषति । एवमयं नवबुद्धिर्यद्यदुच्यते तत्तच्छास्त्रोपदेशमिवाभिजानाति । तस्माद्धर्ममर्थं चास्योपदिशेन्नाधर्ममनर्थं च ।
“अजाण मनात दुष्ट विचार भरवणे, यापेक्षा मोठा अपराध नाही,” असे कौटिल्य म्हणतात. राजाने आपल्याच मुलांपासून स्वतःला कसे सांभाळावे, या वादाचा शेवट या ओळीने होतो. वादाची सुरुवात राजपुत्रांना ठार मारण्याच्या सूचनेने होते; कौटिल्यांचे उत्तर आहे, चांगले संगोपन. भारद्वाज सुरुवात करतात: खेकड्यांसारखे राजपुत्र आपल्या पित्यालाच खातात. म्हणून ज्याला पित्याविषयी प्रेम नाही, त्याला गुपचूप ठार मारावे. विशालाक्ष हे क्रौर्य म्हणून नाकारतात: ही निरपराध्याची हत्या, आणि तीही राजवंशाचाच अंत करणारी. त्याऐवजी राजपुत्राला कैदेत ठेवावे. पाराशर, म्हणजे पराशरांच्या परंपरेतले आचार्य, उत्तर देतात: हे तर घरात साप पाळण्यासारखे. आपल्याला का कोंडले, ते राजपुत्र ओळखेल, आणि पित्यावरच उलटेल. त्याला सीमेवरच्या किल्ल्यात ठेवावे. मग तो सीमेवरच्या रक्षकांना फितवेल, असे पिशुन म्हणतात; त्याला दूरच्या परक्या राजाकडे पाठवावे. मग तो राजा त्याच्या आडून पित्याला पिळून काढेल, वासराच्या आडून गाईचे दूध काढतात तसे, असे कौणपदंत म्हणतात; त्याला आजोळी पाठवावे. मग आजोळचे लोक त्याला झेंड्यासारखे पुढे करून त्याच्या नावाने याचना करत फिरतील, असे वातव्याधी म्हणतात. त्यापेक्षा त्याला सुखविलासात बुडू द्यावे; लाडावलेला मुलगा पित्याचा द्वेष करत नाही. हे तर जिवंतपणी मरण, असे कौटिल्य म्हणतात. विलासी राजपुत्रांचे राजघराणे कीड लागलेल्या लाकडासारखे पहिल्याच हल्ल्यात मोडून पडते. राजपुत्राची काळजी त्याच्या जन्माआधीपासून घ्यावी, आणि जाणकार गुरूंकडून त्याला शिक्षण द्यावे. आम्भीय नावाचा राजनीतीचा एक संप्रदाय सुचवतो, की एका हेराने राजपुत्राला बंडाची फूस लावावी, आणि दुसऱ्याने त्याला रोखावे. कौटिल्य हे नाकारतात. नवी कोरी वस्तू तिला जे लावावे, ते सगळे शोषून घेते. तसेच कोवळे मन जे ऐकते, ते सगळे शास्त्राची शिकवण म्हणूनच स्वीकारते. म्हणून त्याला केवळ धर्म आणि अर्थ शिकवावेत; अधर्म आणि अनर्थ कधीच नाहीत. मग हेरांवर काम सोपवले जाते: त्याला स्त्रिया, मद्य, जुगार आणि शिकार यांच्यापासून घाबरवून दूर ठेवायचे, आणि समजूत घालून बंडापासून परावृत्त करायचे. अधिकरण १, अध्याय १७.