कौटिलीय अर्थशास्त्र · The King and His Counsel
दोन राजे की परका राजा
वैराज्यं तु जीवतः परस्याच्छिद्य नैतन्मम इति मन्यमानः कर्शयत्यपवाहयति पण्यं वा करोति विरक्तं वा परित्यज्य अपगच्छतीति ।
“जिवंत राजाकडून भूमी हिसकावून घेणारा परका राज्यकर्ता मनात म्हणतो: ‘हे माझे नाही.’ तो ती भूमी पिळून काढतो, तिची संपत्ती वाहून नेतो, किंवा ती विकून टाकतो; आणि प्रजा त्याच्यावर उलटली, की तिला सोडून निघून जातो.” राज्यावरची संकटे जोडीजोडीने तोलून पाहणाऱ्या एका अध्यायात ही ओळ येते. अशीच एक जोडी: एकाच वेळी दोन राजांचे राज्य, म्हणजे द्वैराज्य, आणि परक्या राजाचे राज्य, म्हणजे वैराज्य. पूर्वीच्या आचार्यांचे मत असे: एकत्र राज्य करणारे दोन राजे नाश पावतात. प्रत्येक जण आपल्या पक्षाची बाजू घेतो आणि दुसऱ्याच्या पक्षाचा द्वेष करतो; त्यांची चढाओढच त्यांचा नाश करते. परक्याचे राज्य मात्र टिकते, असे ते म्हणत. त्याला प्रजेची मने जिंकावी लागतात, म्हणून तो देशाचा कारभार पूर्वीसारखाच चालू देतो. “नाही,” असे कौटिल्य म्हणतात. दोन राज्यकर्ते पिता-पुत्र असतील, किंवा दोन भाऊ, तर देशाचे कल्याण आणि सुरक्षितता यांची काळजी दोघांनाही सारखीच असते. अमात्य त्यांना मर्यादेत ठेवतात, आणि असे राज्य टिकू शकते. धोका आहे तो परक्याच्या राज्याचा; त्याचे कारण वरच्या ओळीतच आहे. जो राज्यकर्ता देशाला आपला मानत नाही, त्याला त्या देशाच्या भविष्याशी काही देणेघेणे नसते. शामशास्त्रींच्या म्हैसूर आवृत्तीत हा वाद फक्त तळटीपेत आहे; दुसऱ्या दोन जुन्या छापील आवृत्त्यांत तो मूळ मजकुरात आहे. अधिकरण ८, अध्याय २.