कौटिलीय अर्थशास्त्र · The King and His Counsel
पहिल्या राजाचा वाटा
मात्स्यन्यायाभिभूताः प्रजा मनुं वैवस्वतं राजानं चक्रिरे । धान्यषड्भागं पण्यदशभागं हिरण्यं चास्य भागधेयं प्रकल्पयामासुः ।
“मत्स्यन्यायाने गांजलेल्या प्रजेने वैवस्वत मनूला आपला राजा केले.” राजांची सुरुवात कशी झाली, आणि त्यांना वाटा का दिला जातो, याची ही ग्रंथातली हकिगत. ती एका भाषणाच्या रूपात येते, आणि ते भाषण कोण करतो, तेही ग्रंथ सांगतो. राजाचे गुप्तहेर जोडीने काम करतात. सामान्य माणसांच्या वेषात ते तीर्थक्षेत्रांत, सभांमध्ये आणि गर्दीत मिसळतात. पहिला हेर राजाविषयी, आणि लोकांना भराव्या लागणाऱ्या दंडांविषयी आणि करांविषयी बोलणे काढतो. ऐकणारे राजाविरुद्ध बोलू लागले, की दुसरा हेर त्यांना एक कथा सांगून उत्तर देतो. तो म्हणतो, सुरुवातीला बलवान दुर्बळाला गिळत असे. यातून सुटण्यासाठी लोकांनी मनूला निवडले; जुन्या परंपरेतला हा पहिला राजा. त्यांनी त्याचा वाटा ठरवला: धान्याचा सहावा भाग, विक्रीच्या मालाचा दहावा भाग, आणि पैसा. असा वाटा मिळतो, म्हणून राजे प्रजेचे रक्षण करतात, आणि तिचे कल्याण पाहतात. जो राजा न्यायाने दंड करत नाही आणि रक्षण करत नाही, त्याच्या माथी प्रजेची पापे येतात. म्हणूनच, दुसरा हेर पुढे सांगतो, वनातले तपस्वीसुद्धा आपण वेचलेल्या धान्याचा सहावा भाग राजाला देतात. “आमचे रक्षण करणाऱ्याचा हा वाटा,” असे ते म्हणतात. राजा इंद्राच्या आणि यमाच्या जागी आहे. देवांचा राजा इंद्र बक्षीस देतो, आणि मृत्यूची देवता यम शिक्षा करतो. राजाचा अनादर करणाऱ्याला देवही शिक्षा करतात. म्हणून राजांचा कधीही अवमान करू नये. अशा रीतीने, ग्रंथ सांगतो, राजाविरुद्ध बोलणाऱ्यांची तोंडे बंद केली जातात. अधिकरण १, अध्याय १३.