कौटिलीय अर्थशास्त्र · The King and His Counsel
आतले सहा शत्रू
विद्याविनयहेतुरिन्द्रियजयः कामक्रोधलोभमानमदहर्षत्यागात्कार्यः । तद्विरुद्धवृत्तिरवश्येन्द्रियश्चातुरन्तोऽपि राजा सद्यो विनश्यति ।
“विद्या आणि विनय ज्यावर उभे असतात, तो इंद्रियजय काम, क्रोध, लोभ, मान, मद आणि हर्ष यांचा त्याग केल्यानेच साधतो.” अध्याय यांना सहा शत्रू, म्हणजेच षड्रिपू, म्हणतो. यांतला मान म्हणजे अहंकार, आणि मद म्हणजे माज. हर्ष म्हणजे इथे सगळी सावधगिरी विसरायला लावणारा बेभान आनंद. इंद्रियजय म्हणजे काय, ते कौटिल्य समजावून सांगतात. कान, त्वचा, डोळे, जीभ आणि नाक आपापले विषय घेतात, पण त्यांच्यामागे मन भरकटत नाही. सगळ्या शास्त्रांचे ध्येय हेच आहे. आणि हा राज्याचाही प्रश्न आहे. इंद्रियांच्या आहारी गेलेला राजा चारही दिशांपर्यंतच्या पृथ्वीचा स्वामी असला, तरी लवकरच नाश पावतो. हे पटवण्यासाठी अध्याय जुन्या कथांमधल्या राजांची नावे देतो. प्रत्येक शत्रूसाठी दोन किंवा अधिक राजे, आणि ते सगळे राज्यासह, आप्तांसह नष्ट झालेले. कामाने दांडक्याचा नाश केला; त्याने एका ब्राह्मण कन्येची अभिलाषा धरली. क्रोधाने जनमेजयाचा नाश केला; तो ब्राह्मणांवरच उलटला. लोभाने ऐलाचा नाश केला; त्याने चारही वर्णांकडून पैसा पिळून काढला. मदाने दंभोद्भवाचा नाश केला; तो सगळ्या माणसांना तुच्छ लेखत असे. सर्वांत प्रसिद्ध दोघांचा नाश मानाने केला. रामायणातला राक्षसराज रावण दुसऱ्याची पत्नी, सीता, परत द्यायला तयार नव्हता. महाभारतातला दुर्योधन आपल्या चुलतभावांना राज्याचा वाटा द्यायला तयार नव्हता. हर्षाने वातापी राक्षसाचा नाश केला. जुन्या कथेत त्याला शिजवून पाहुण्यांना वाढले जाई, आणि मग तो त्यांचे पोट फाडून बाहेर येई. हीच युक्ती त्याने अगस्ती ऋषींवर केली, आणि अगस्तींनी त्याला सरळ पचवून टाकले. या सगळ्यांसमोर अध्याय दोघांची उदाहरणे ठेवतो. जामदग्न्य आणि नाभागाचा पुत्र अंबरीष यांनी इंद्रिये जिंकली, आणि दीर्घ काळ पृथ्वीचा उपभोग घेतला. अधिकरण १, अध्याय ६.