कौटिलीय अर्थशास्त्र · The King and His Counsel
पिकलेले फळ
पक्वं पक्वमिवारामात् फलं राज्यादवाप्नुयात् । आमच्छेदभयादामं वर्जयेत्कोपकारकम् ॥
“बागेतले फळ पिकले की ते वेचून घ्यावे; तसेच राजाने राज्यातून जे पिकले असेल, तेवढेच घ्यावे.” कच्च्याला मात्र हात लावू नये. ते तोडले तर नुकसान होते, आणि प्रजा बंड करून उठते. हा श्लोक एका अध्यायाच्या शेवटी येतो. राजाला पैशाची फार निकड असताना कोश कसा भरावा, हा त्या अध्यायाचा विषय. अशा वेळीही कौटिल्य मर्यादा घालतात. ज्यांची सुपीक जमीन पावसाच्या पाण्यावर पिकते, त्या शेतकऱ्यांकडे धान्याचा तिसरा किंवा चौथा हिस्सा मागता येतो. व्यापारी आणि गुराखी यांच्याकडून ठरलेली पट्टी मागावी. हलक्या किंवा मध्यम जमिनीवरच्या शेतकऱ्यांकडून काहीच मागू नये; सीमेवरच्या लोकांकडून नाही, आणि जेमतेम पोट भरणाऱ्यांकडूनही नाही. राजासाठी किल्ले, रस्ते आणि नव्या वस्त्या उभारणाऱ्यांकडेही ही मागणी करू नये. आणि अशी मागणी एकदाच करावी, दुसऱ्यांदा कधीच नाही. पुढे अध्याय अधिक कठोर मार्ग सांगतो: खोटी कारणे सांगून मागितलेल्या देणग्या, या निवडीतून वगळलेले बनावट चमत्कार, आणि राजद्रोह्यांची संपत्ती काढून घेण्याच्या युक्त्या. या शेवटच्या युक्त्या फक्त राजद्रोही आणि दुष्ट माणसांसाठीच, इतरांसाठी कधीच नाहीत, असे ग्रंथ बजावतो. त्यानंतर हा श्लोक येतो, या सगळ्याला लागू पडणारा नियम म्हणून. कच्चे तोडलेले फळ फारसे कामाचे नसते, आणि पिकून जे कामी आले असते, ते आधीच वाया जाते. करांचेही तसेच आहे. लोकांना देता येण्याआधीच घेतलेला कर थोडेच उत्पन्न देतो. पुढे जे अधिक देऊ शकले असते, त्याचीही तो नासाडी करतो, आणि प्रजेला राजाविरुद्ध उठवतो. अधिकरण ५, अध्याय २.