कौटिलीय अर्थशास्त्र · The King and His Counsel
मत्स्यन्याय
अप्रणीतो हि मात्स्यन्यायमुद्भावयति । बलीयानबलं हि ग्रसते दण्डधराभावे । तेन गुप्तः प्रभवतीति ।
“दंड धरणारा कोणी नसला, की बलवान दुर्बळाला गिळतो.” हाच मत्स्यन्याय: मोठे मासे लहान माशांना खातात, तसा जगाचा कारभार. या ग्रंथातल्या सर्वांत प्रसिद्ध कल्पनांपैकी ही एक. दंड म्हणजे शिक्षा, आणि तिच्याबरोबर येणारी राज्य करण्याची सत्ताही. कौटिल्य राज्यशास्त्राला दंडनीती, म्हणजे दंडाचा वापर, असे म्हणतात. जगाचा सगळा व्यवहार तिच्यावर चालतो, असे ते सांगतात. यावरून त्यांच्या गुरूंनी एक सरळ निष्कर्ष काढला होता. जगाचे भले व्हावे असे वाटणाऱ्या राजाने दंड सदैव उगारलेलाच ठेवावा. लोकांना ताब्यात ठेवायला त्याच्याइतके प्रभावी साधन दुसरे नाही. “नाही,” असे कौटिल्य म्हणतात. कठोर शिक्षा करणाऱ्या राजाचा लोक द्वेष करतात, आणि फार सौम्य शिक्षा करणाऱ्याला ते तुच्छ लेखतात. जो प्रत्येक गुन्ह्याला योग्य तेवढीच शिक्षा करतो, त्याला मान मिळतो. विचारपूर्वक केलेली शिक्षा लोकांना सदाचाराला, प्रामाणिक कमाईला आणि जीवनातल्या सुखांना धरून ठेवते. पण लोभाने, रागाने किंवा अज्ञानाने केलेली शिक्षा वनातल्या तपस्व्यांनाही संतापवते; मग गावातल्या संसारी माणसांची काय कथा! म्हणजे चुकण्याचे तीन मार्ग आहेत: फार कठोर, फार सौम्य, किंवा शिक्षाच नाही. दंड पूर्णपणे खाली ठेवला, तर मत्स्यन्याय सुरू होतो. दंड हाती धरणारा राजा असेल, तरच दुर्बळ बलवानापुढे टिकाव धरू शकतो. अधिकरण १, अध्याय ४.