कौटिलीय अर्थशास्त्र · The King and His Counsel
तीन-चार सल्लागार
न इति कौटिल्यः । अनवस्था ह्येषा । मन्त्रिभिस्त्रिभिश्चतुर्भिर्वा सह मन्त्रयेत ।
“नाही,” असे कौटिल्य म्हणतात, “याला अंतच नाही. राजाने तीन किंवा चार मंत्र्यांशी विचारविनिमय करावा.” राजाने सल्ला कसा घ्यावा, या वादाचा शेवट या उत्तराने होतो. भारद्वाज म्हणतात, गुप्त गोष्टींचा विचार राजाने एकट्यानेच करावा. मंत्र्यांचे स्वतःचे सल्लागार असतात, त्यांचे आणखी कोणी, आणि अशा रीतीने गुपित फुटते. विशालाक्षांना हे मान्य नाही. एकट्याच्या बुद्धीला दडलेले दिसत नाही, शंकेचा निकाल लावता येत नाही, आणि एका भागावरून संपूर्णाचा अंदाज बांधता येत नाही. राजाने व्यापक समज असलेल्या माणसांबरोबर बसावे. त्याने कोणालाही तुच्छ लेखू नये, आणि प्रत्येकाचे मत ऐकावे; शहाणा माणूस लहान मुलाचे समजूतदार बोलसुद्धा उपयोगात आणतो. पराशर आक्षेप घेतात: यातून मते गोळा होतात, पण गुपित उघडे पडते. राजाने आपल्यासारखाच एखादा प्रसंग, जणू तो केवळ कल्पनेतला आहे असे दाखवून, मंत्र्यांना विचारावा, आणि ते ठरवतील तसे करावे. पिशुन यावरही आक्षेप घेतात: दूरच्या गोष्टीविषयी विचारले, तर मंत्री मनापासून उत्तर देत नाहीत. राजाने हाती असलेल्या विषयाची जाण असलेल्यांचाच सल्ला घ्यावा. कौटिल्यांना हा सगळा वाद अंतहीन वाटतो. एकाच मंत्र्याशी विचार केला, तर एखादा कठीण प्रश्न कधीच सुटत नाही; शिवाय तो एकटा मंत्री कोणाचा अंकुश नसल्याने मनाला येईल तसे वागतो. दोघांशी केला, तर ते दोघे एक झाले की राजावर वरचढ ठरतात, आणि भांडले की राजाला धोक्यात घालतात. तीन-चार जणांशी केला, तर राजाचे फारसे नुकसान होत नाही, आणि चांगला निष्कर्ष निघतो. याहून अधिक असले, तर निर्णय सावकाश होतात, आणि गुपित राखणे कठीण जाते. तरीही स्थळ, काळ आणि काम यांची गरज पाहून राजा एक-दोघांशी विचार करू शकतो, किंवा एकट्यानेही निर्णय घेऊ शकतो. अधिकरण १, अध्याय १५.