नीतिशतक
शेपूट-शिंगे नसलेला पशू
साहित्यसंगीतकलाविहीनः साक्षात्पशुः पुच्छविषाणहीनः । तृणं न खादन्नपि जीवमानस्तद्भागधेयं परमं पशूनाम् ॥
“साहित्य, संगीत आणि कला यांचा गंध नसलेला माणूस म्हणजे साक्षात पशूच; फक्त त्याला शेपूट आणि शिंगे नाहीत. तो गवत न खाता जगतो, हे इतर पशूंचे परम भाग्य.” पहिली ओळ हा सरळसरळ अपमान. दुसरी ओळ हा खरा टोमणा. पशू व्हायला अशा माणसाकडे दोनच गोष्टी कमी आहेत: शेपूट आणि शिंगे. आणखी एक फरक आहे, तो कवींनी शेवटासाठी राखून ठेवला आहे: तो गवत खात नाही. कवी म्हणतात, हे गुरांचे मोठे भाग्य. ही थट्टा आहे. तोही चरू लागला असता, तर पशूंच्या गवताला आणखी एक वाटेकरी झाला असता; तो चरत नाही, हे त्यांचे नशीब. या विनोदाखाली मुद्दा असा: कविता, गाणे किंवा सौंदर्य यांची आवड नसलेले आयुष्य जनावराच्या आयुष्याहून वेगळे नाही. या तिन्ही कला एकमेकींना धरून आहेत: शब्द, स्वर आणि कारागिरी. हा शब्दप्रयोग दोन गोष्टी सांगतो की तीन, याविषयी तेलंगांना खात्री नव्हती; पण तीन असे वाचणेच सर्वांत सहज वाटते. “कला” म्हणजे इथे जुन्या भारतीय परंपरेतल्या ललित कला आणि कौशल्यांची यादी: चित्रकलेपासून हार गुंफण्यापर्यंत. एखाद्या माणसाचा विचार करा. त्याचे घर टोलेजंग आहे, पण गाणे ऐकायला किंवा कविता वाचायला तो कधी थांबत नाही. चित्राकडे तो पाहतो, ते फक्त त्याची किंमत विचारायला. त्याचा खिसा भरलेला आहे, पण श्लोक ज्याला मोल देतो, असे त्याच्याकडे काहीच नाही. हा श्लोक शिक्षणाविषयी किंवा पैशाविषयी नाही. तो सौंदर्याला दाद देणारे मन मागतो. शिंगे-शेपूट नसलेल्या पशूचे चित्र इतके जिवंत आहे, की त्याचा आनंद घ्यायला स्पष्टीकरणाची गरज नाही; आणि म्हणूनच हा श्लोक इतक्या जणांच्या तोंडी आहे. नीतिशतक, श्लोक १२ (मूर्ख).