PocketPage

मराठी

112 pieces

  1. भर्तृहरी कोण होते?या पुस्तकातले श्लोक एकाच नावाने चालत आले आहेत: भर्तृहरी. ते नेमके कोण होते, हे कोणीच खात्रीने सांगू शकत नाही. परंपरा त्यांना उज्जयिनीचा राजा मानते. उज्जयिनी ही मध्य भारतातल्या माळव्याची जुनी राजधानी. प्रसिद्ध राजा विक्रमादित्य हा त्यांचा भा…
  2. शांत तेजनीतिशतक म्हणजे नीतीवरच्या, जगात कसे वागावे यावरच्या श्लोकांचे शतक, म्हणजे शंभर श्लोकांचा संग्रह. संस्कृत ग्रंथांच्या रिवाजाप्रमाणे त्याची सुरुवात नमस्काराने होते. तो कोणत्याही देवाचे नाव घेत नाही; एका तेजाला वंदन करतो. “त्या शांत तेजाला नमस…
  3. प्रेमाचे उलटे चक्रइथे कवी दगा मिळालेल्या पुरुषाच्या भूमिकेतून बोलतात, आणि ते कोणालाही सोडत नाहीत, स्वतःला तर मुळीच नाही. “जिचा मी सतत विचार करतो, ती माझ्याविषयी उदासीन आहे. तिला दुसरा पुरुष हवा आहे. तो पुरुष दुसऱ्याच एका स्त्रीत गुंतला आहे. आणि कोणी एक तिसरी…
  4. अर्धवट शहाणामूर्खांचा विभाग एका प्रसिद्ध विरोधाभासाने सुरू होतो. “अज्ञानी माणसाचे मन सहज वळवता येते. जाणकाराचे त्याहूनही सहज. पण ज्ञानाच्या एका कणाने शेफारलेल्या माणसाला ब्रह्मदेवसुद्धा राजी करू शकत नाही.” ब्रह्मदेव तर सारे जग घडवणारा. जगाचा निर्माताच…
  5. मगरीच्या दाढेतले रत्नधाडसाची तीन कामे, आणि सगळ्या धाडसापलीकडची एक गोष्ट. “मगरीच्या तोंडातल्या टोकदार दाढांमधून माणूस जोर करून रत्न उपटून काढू शकेल. लाटांमागून लाटा उसळणारा समुद्रही तो पार करू शकेल. चिडलेला साप फुलासारखा डोक्यावर धारण करू शकेल. पण आपल्याच मताला…
  6. वाळूतून तेलचौथ्या श्लोकाचे ध्रुवपद परत येते, पण आता कामे धोकादायक नाहीत, फक्त अशक्य आहेत. “वाळू जोर लावून पिळलीस, तर कदाचित तिच्यातूनही तेल निघेल. तहानेने व्याकूळ झालास, तर मृगजळातूनही पाणी पिशील. खूप भटकलास, तर कदाचित सशाचे शिंगही तुला सापडेल. पण आपल…
  7. हत्तीला कमळाचे धागेभर्तृहरी एका माणसाचे चित्र रेखाटतात. अमृत ठिबकणाऱ्या सुभाषितांनी दुष्टांना सज्जनांच्या वाटेवर आणायची त्याला आशा आहे. “तो कोवळ्या कमळदेठाच्या धाग्यांनी रानटी हत्ती बांधायला निघाला आहे. शिरीषाच्या फुलाच्या टोकाने हिरे कापायची तयारी करतो आहे.…
  8. मौनाचे पांघरूणइथे अखेर अज्ञानी माणसाला दिलासा आहे. “विधात्याने अज्ञान झाकण्यासाठी एक पांघरूण तयार केले आहे. ते आपल्याच हाती आहे, आणि ते कधीच दगा देत नाही. ते म्हणजे मौन. विशेषतः विद्वानांच्या सभेत मौन हेच अडाण्यांचे भूषण असते.” मौनाला इथे दोन नावे दिली आ…
  9. ज्वर उतरलाइथे भर्तृहरी कबुली देतात. “मला थोडेसे कळू लागले, तेव्हा मदाने आंधळ्या झालेल्या हत्तीसारखा मी गर्वाने आंधळा झालो, आणि ‘मला सगळे कळते’ या विचाराने माझे मन फुगून गेले. मग ज्ञानी माणसांच्या सहवासात हळूहळू मला थोडे थोडे कळू लागले. ‘मी मूर्ख आहे’…
  10. कुत्रा आणि हाडक्षुद्र माणसाचे चित्र इथे कुत्र्याच्या रूपात काढले आहे. “किड्यांनी बजबजलेले, लाळेने ओले झालेले, दुर्गंधी सुटलेले, किळसवाणे, मांसाचा कणही नसलेले माणसाचे हाड कुत्रा चघळतो. जणू याच्यासारखी चव जगात कशालाच नाही, अशा आनंदाने तो ते चघळतो. देवांचा…
  11. गंगेची घसरणनद्यांतली सर्वांत पवित्र नदी इथे इशारा बनते. “स्वर्गातून गंगा शिवाच्या मस्तकावर पडते; मस्तकावरून पर्वतावर; उंच पर्वतावरून पृथ्वीवर; पृथ्वीवरून समुद्रात. अशी ती पायरी पायरीने खालच्या जागी उतरली आहे. यात नवल नाही: ज्यांचा विवेक सुटतो, त्यांचा…
  12. मूर्खाला औषध नाहीआवरता येणाऱ्या संकटांची यादी, आणि शेवटी एक न आवरता येणारे. “आग पाण्याने विझवता येते, उन्हाचा ताप छत्रीने टाळता येतो, माजलेला गजराज तीक्ष्ण अंकुशाने आवरता येतो, आणि गुरे-गाढवे काठीने. रोगाला औषधांचे साठे आहेत, विषाला अनेक प्रकारचे मंत्र. शास…
  13. शेपूट-शिंगे नसलेला पशू“साहित्य, संगीत आणि कला यांचा गंध नसलेला माणूस म्हणजे साक्षात पशूच; फक्त त्याला शेपूट आणि शिंगे नाहीत. तो गवत न खाता जगतो, हे इतर पशूंचे परम भाग्य.” पहिली ओळ हा सरळसरळ अपमान. दुसरी ओळ हा खरा टोमणा. पशू व्हायला अशा माणसाकडे दोनच गोष्टी कमी आ…
  14. माणसाच्या रूपातले पशूयानंतर याहून कडक यादी येते. “ज्यांच्याकडे विद्या नाही, तप नाही, दान नाही, ज्ञान नाही, शील नाही, गुण नाही, धर्म नाही, ते पृथ्वीला भार आहेत. ते मर्त्यलोकात माणसाच्या रूपाने फिरणारे पशू आहेत.” या सातांच्या जोड्या पडतात, आणि सर्वांवर एक. बुद्धी…
  15. त्यापेक्षा रानोमाळ बरेमूर्खांचा विभाग एका निवडीने संपतो. “वनात राहणाऱ्यांबरोबर डोंगरी किल्ल्यांतून भटकणे पत्करले; पण इंद्राच्या महालांतसुद्धा मूर्खांची संगत नको.” ही दोन ठिकाणे जगाच्या दोन टोकांवर आहेत. डोंगरी किल्ला खडतर, एकाकी, कष्टाचा. इंद्राचा स्वर्ग म्हणजे…
  16. पारख नसलेले जोहरीविद्वानांचा विभाग राजांवरच्या आरोपाने सुरू होतो. “नामवंत कवींची वाणी शास्त्रांनी घासूनपुसून सुंदर केलेल्या शब्दांनी नटलेली असते, आणि त्यांची विद्या शिष्यांना देण्याजोगी असते. असे कवी एखाद्या प्रभूच्या राज्यात दारिद्र्यात राहत असतील, तर तो द…
  17. चोराला न दिसणारे धनआता भर्तृहरी थेट राजांनाच उद्देशून बोलतात. “हे राजांनो, विद्या नावाचे आंतरिक धन ज्यांच्यापाशी आहे, त्यांच्यापुढे तुमचा अभिमान बाजूला ठेवा. ते धन चोराच्या नजरेलाही पडत नाही. ते सदैव शब्दांपलीकडचे सुख पुरवते. मागणाऱ्यांना रोज रोज दिले, की ते…
  18. धन म्हणजे गवताची काडी“ज्यांना परमार्थ, म्हणजे सर्वोच्च सत्य, उमगले आहे, त्या पंडितांना तुच्छ लेखू नकोस. गवताच्या काडीसारखी हलकी लक्ष्मी त्यांना अडवू शकत नाही. ताज्या मदरेषांनी ज्यांची गंडस्थळे काळी झाली आहेत, अशा हत्तींना कमळदेठाचा धागा आवरू शकत नाही.” लक्ष्मी…
  19. हंसाची देणगी“कोपलेला विधाता हंसाचे कमळवनातल्या विहाराचे सुख पार उद्ध्वस्त करू शकेल. पण दूध आणि पाणी वेगळे करण्याचे हंसाचे प्रसिद्ध कौशल्य, त्याची ती कीर्ती, तो हिरावून घेऊ शकत नाही.” भारतीय काव्यातला हंस कमळांनी भरलेल्या सरोवरांत राहतो. दूध आणि पाणी एक…
  20. वाणीचे भूषण“बाजूबंद माणसाला शोभा देत नाहीत, चंद्रासारखे उजळ हारही नाहीत. स्नान, सुगंधी उटी, फुले किंवा सजवलेले केसही नाहीत. माणसाला खरी शोभा देते ती एकच गोष्ट: संस्कारांनी घडवलेली आणि तशीच जपलेली वाणी. बाकीची भूषणे सतत झिजत जातात. वाणीचे भूषण हेच खरे…
  21. विद्या म्हणजे काय?“विद्या हेच माणसाचे अधिक सुंदर रूप; विद्या हेच त्याचे लपवलेले, कडेकोट जपलेले धन. विद्या भोग देते, यश आणि सुख देते. विद्या मोठ्यांहूनही मोठी. परदेशी जाताना विद्या हेच आप्तस्वकीय. विद्या हेच श्रेष्ठ दैवत. राजे विद्येची पूजा करतात, धनाची नाही.…
  22. सहनशीलतेला शब्द लागत नाहीत“सहनशीलता असेल, तर शब्दांची गरज काय? राग असेल, तर शत्रूंची गरज काय? भाऊबंद असतील, तर आगीची गरज काय? मित्र असेल, तर दिव्य औषधांचा उपयोग काय? आसपास दुष्ट माणसे असतील, तर सापांची गरज काय? निर्दोष विद्या असेल, तर धनाची गरज काय? शालीनता असेल, तर…
  23. नऊ प्रकारची माणसे“आपल्या माणसांशी उदारपणा, परक्यांवर दया, दुष्टांशी सदैव कपट, सज्जनांवर प्रेम. राजांशी धोरणीपणा, विद्वानांशी सरळपणा, शत्रूंशी शौर्य, वडीलधाऱ्यांशी आणि गुरूंशी सहनशीलता, आणि स्त्रियांशी धूर्तपणा. या कलांत कुशल असलेल्या पुरुषांवरच जगाचा गाडा च…
  24. सत्संगती काय देते“ती बुद्धीची जडता घालवते. वाणीवर सत्याचे सिंचन करते. मान उंचावते. पाप दूर करते. मन प्रसन्न करते. दाही दिशांना कीर्ती पसरवते. सांग, सत्संगती माणसांसाठी काय करत नाही?” सहा देणग्या: स्वच्छ बुद्धी, खरी वाणी, मान, निर्मळ अंतःकरण, प्रसन्न मन आणि…
  25. न मरणारे कवीछोटा श्लोक, आणि एक मानवंदना. “सत्कर्मांनी धन्य झालेले, रससिद्ध असे ते कवीश्वर विजयी होवोत. त्यांच्या कीर्तिरूपी देहाला म्हातारपणाचे आणि मरणाचे भय नाही.” रस म्हणजे कविता मनात मागे ठेवते ती चव: शृंगार, वीर, करुण, अद्भुत, हास्य आणि इतर. रससिद्…
  26. हरीच्या देणग्याया श्लोकातला दाता आहे हरी. हरी हे विष्णूचे नाव; जगाचा सांभाळ करणारा देव. “विश्वाला आनंद देणारा आणि इच्छिलेले देणारा हरी प्रसन्न झाला, की माणसाला सदाचारी पुत्र मिळतो, आणि पतिव्रता, प्रेमळ पत्नी. कृपा करायला तत्पर असा स्वामी मिळतो, स्नेहाळ मि…
  27. सगळ्यांची एकच वाट“जीवहिंसेपासून दूर राहणे; परधन हरण्यापासून स्वतःला आवरणे; सत्य बोलणे; योग्य वेळी, शक्तीप्रमाणे दान देणे. परक्यांच्या तरुण स्त्रियांविषयी तोंड बंद ठेवणे; तृष्णेचा प्रवाह तोडणे; वडीलधाऱ्यांपुढे विनय; सर्व प्राण्यांविषयी करुणा. कल्याणाची ही वा…
  28. नीच, मध्यम आणि उत्तम“विघ्नांच्या भीतीने नीच माणसे सुरुवातच करत नाहीत. मध्यम माणसे सुरुवात करतात, आणि विघ्ने आली की थांबतात. उत्तम माणसे मात्र एकदा सुरुवात केल्यावर, विघ्ने पुन्हा पुन्हा आदळली तरी, काम सोडत नाहीत.” माणसांचे तीन प्रकार, आणि कसोटी एकच: काम अवघड झ…
  29. तलवारीच्या धारेवरचे व्रतविभागाचा शेवट सज्जनांच्या आचारधर्माने होतो. “प्रामाणिक उपजीविका त्यांना प्रिय असते. प्राणावर बेतले, तरी हीन कृत्य करणे त्यांना जड जाते. दुष्टांपुढे हात पसरायचा नाही. मित्राची परिस्थिती बेताची असेल, तर त्याच्याकडेही याचना करायची नाही. संकटात…
  30. सिंह गवत खात नाहीनवा विभाग सुरू होतो, मान आणि शौर्य यांचा; आणि त्याची सुरुवात होते पशूंच्या राजापासून. “तो भुकेने खंगलेला असेल, म्हातारपणाने कृश झालेला असेल, जवळजवळ गलितगात्र झालेला असेल, वाईट दशेत सापडलेला असेल. त्याचे तेज ओसरले असेल, प्राण निघून चालले असत…
  31. कुत्र्याचे हाड, सिंहाची शिकारनवव्या श्लोकात हाड चघळणारा कुत्रा परत येतो; या वेळी सिंहाशेजारी. “कुत्र्याला गाईचे एखादे हाड सापडते. ते लहानसे असते, त्याला मांस नसते, उरलेल्या शिरा आणि चरबी लागून ते घाणेरडे झालेले असते. तरी त्याला त्याचा आनंद होतो; खरे तर त्याने त्याची भू…
  32. कुत्रा आणि हत्तीप्राण्यांची आणखी एक जोडी, आणि वागण्याचा आणखी एक धडा. “तुकडा टाकणाऱ्या माणसापुढे कुत्रा शेपूट हलवतो, त्याच्या पायाशी पडतो, जमिनीवर लोळून तोंड आणि पोट दाखवतो. गजराज मात्र शांतपणे पाहत राहतो, आणि शंभर गोड शब्दांनी मनधरणी झाल्यावरच खातो.” कुत्र…
  33. खरा जन्म“या फिरत्या संसारात मेलेला असा कोण आहे, जो पुन्हा जन्मत नाही? ज्याच्या जन्माने त्याचे कूळ उन्नतीला जाते, तोच खरा जन्मला.” संसार हा शब्द इथे घर-प्रपंचाच्या अर्थाने नाही. संसार म्हणजे जन्म, मृत्यू आणि पुनर्जन्म यांचे चक्र; भारतीय श्रद्धेनुसार…
  34. फुलाच्या दोनच गती“फुलांच्या गुच्छाप्रमाणे मनस्वी माणसांना दोनच गती असतात: एक तर साऱ्या जगाच्या मस्तकी विराजमान होणे, नाही तर रानातच सुकून जाणे.” मनस्वी म्हणजे आपल्या योग्यतेची प्रखर जाणीव असलेले. फुले डोक्यावर धारण केली जात, माळांत आणि केसांत, मानाची आणि उत…
  35. राहू आपले शत्रू निवडतो“बृहस्पती आणि इतर असे आणखी पाच-सहा ग्रह आहेत, आणि त्यांनाही मान आहे. पण ज्याला फक्त असामान्य पराक्रमातच गोडी आहे, तो राहू त्यांच्याशी वैर धरत नाही. पाहा रे भाऊ! पर्वणीच्या दिवशी हा दानवांचा राजा दोघांनाच ग्रासतो: दिवसाचा आणि रात्रीचा हे दोन…
  36. वाहणाऱ्याला कोण वाहतो?“शेष आपल्या पसरट फण्यांवर भुवनांची अख्खी माळ तोलून धरतो. त्याला स्वतःला कूर्मराज आपल्या पाठीवर सदैव धरून असतो. आणि समुद्र त्या कासवालाही कसलीच पर्वा न करता आपल्या कुशीत घेऊन असतो. अहाहा! थोरांच्या कर्तृत्वाच्या वैभवाला सीमाच नाही!” शेष हा ह…
  37. मैनाकाचे पलायनदोष देणारा एक श्लोक, आणि त्याचा नेम एका पर्वतावर. “गर्विष्ठ इंद्राने फेकलेल्या, उसळणाऱ्या ज्वाळांनी जड झालेल्या वज्राच्या प्रहारांनी पंख छाटले गेले असते, तरी ते बरे होते. अरेरे! वडील संकटात असहाय पडले असताना हिमालयाच्या मुलाने समुद्राच्या प…
  38. सूर्यकांत मणी“सूर्याच्या पायांचा स्पर्श होताच, निर्जीव सूर्यकांत मणीसुद्धा पेट घेतो. मग तेजस्वी पुरुष दुसऱ्याने केलेला अपराध कसा सहन करील?” सूर्यकांत हा भारतीय परंपरेतला एक स्फटिक. भिंगाप्रमाणे तो सूर्यप्रकाशात आग देतो, असे मानले जाई. श्लेष आहे “पाद” या…
  39. सिंहाचा छावाविभागाचा शेवट सुरुवातीसारखाच सिंहाने होतो; पण आता तो लहान आहे. “सिंह छावा असला, तरी मदाने काळवंडलेल्या रुंद गंडस्थळांच्या हत्तींवर झेप घेतो. बलवानांचा हा स्वभावच असतो. तेजाचे कारण वय नव्हे.” आठव्या श्लोकात पाहिल्याप्रमाणे, मद म्हणजे नर हत्त…
  40. आम्हाला फक्त पैसा द्याधनाचा विभाग एका थट्टेच्या प्रार्थनेने सुरू होतो. “जात रसातळाला जावो; सगळे गुण त्याहूनही खाली जावोत. शील कड्यावरून कोसळो; कुलीनता आगीत जळून जावो. शौर्य तर वैरीच; त्याच्यावर ताबडतोब वज्र कोसळो. आम्हाला फक्त पैसा मिळो. त्या एका गोष्टीवाचून हे…
  41. पैशाची ऊब“इंद्रिये सगळी तीच, काम तेच, बुद्धी तशीच तल्लख, बोलणेही तेच. तरीही पैशाची ऊब गेली, की तोच माणूस क्षणात कोणी दुसराच होतो. खरोखर, हे विचित्रच आहे.” “पैशाची ऊब” हे श्लोकाचे स्वतःचे चित्र. पैसा माणसाला ऊब देतो. तो काढून घ्या, की काहीतरी गार पडत…
  42. सारे गुण सोन्याच्या आश्रयाला“ज्याच्याकडे पैसा आहे, तोच कुलीन. तोच पंडित, तोच बहुश्रुत, तोच गुणांची पारख करणारा. तोच वक्ता, आणि तोच देखणा. सारे गुण सोन्याचा आश्रय घेतात.” एखादा माणूस श्रीमंत होऊ दे; मग अचानक त्याचे घराणे जुने ठरते, त्याची मते विद्वत्तेची ठरतात, आणि त्य…
  43. नाशाचे बारा मार्ग“वाईट सल्ल्याने राजाचा नाश होतो, आसक्तीने संन्याशाचा, लाडाने मुलाचा, अध्ययन सोडल्याने ब्राह्मणाचा. कुपुत्राने कुळाचा नाश होतो, दुष्टांची सेवा केल्याने शीलाचा, मद्याने लाजेचा, दुर्लक्षाने शेतीचा. दूर परदेशी राहिल्याने स्नेह मरतो, प्रेम नसल्य…
  44. धनाच्या तीन वाटा“दान, भोग आणि नाश: धनाच्या या तीन गती आहेत. जो देत नाही आणि भोगतही नाही, त्याच्या धनाला तिसरी गती मिळते.” छोटा श्लोक, एखाद्या हिशोबासारखा मांडलेला. धन एका जागी थांबत नाही. ते तीनपैकी एका दारातून बाहेर पडते. पहिले दार दानाचे: गरजूंना, विद्वा…
  45. झिजून झळाळणारे“सहाणेवर घासलेले रत्न, शस्त्रांनी घायाळ झालेला विजयी वीर, मदाने क्षीण झालेला हत्ती. शरद ऋतूत काठची वाळू सुकू लागलेल्या नद्या, एकच कोर उरलेला चंद्र, रतिक्रीडेने थकलेली तरुणी. आणि मागणाऱ्या प्रत्येकाला देत राहिल्याने ज्यांची संपत्ती ओसरली आहे…
  46. मूठभर जव आणि सारी पृथ्वी“दारिद्र्याने खचलेला माणूस मूठभर जवांसाठी आसुसतो. पुढे त्याच्याकडे भरपूर झाले, की तोच माणूस सारी पृथ्वी गवताच्या काडीसारखी मानतो. काहीच स्थिर नसल्यामुळे माणसाची स्थितीच वस्तूंना मोठे किंवा लहान करते: त्यांना ताणून मोठे करते, आणि आकसवून लहान…
  47. पृथ्वीरूपी गायआता श्लोक राजाकडे वळतो. “राजा, ही पृथ्वीरूपी गाय दोहायची तुझी इच्छा असेल, तर आता या प्रजेचे वासराप्रमाणे पोषण कर. रात्रंदिवस प्रजेचे नीट पोषण होत राहिले, की भूमी कल्पलतेप्रमाणे नाना प्रकारची फळे देते.” गाय आपल्या वासरासाठी पान्हा सोडते. गवळ…
  48. राजनीतीचे अनेक चेहरे“सत्यवादी आणि खोटारडी, कठोर बोलणारी आणि गोड बोलणारी, क्रूर आणि दयाळू, लोभी आणि उदार. नेहमी खर्च करणारी, आणि तरीही उत्पन्नाच्या ओघाने सदैव श्रीमंत. गणिकेप्रमाणे राजनीतीची अनेक रूपे असतात.” पाच जोड्या, आणि प्रत्येक जोडी परस्परविरोधी. राजनीती…
  49. राजसेवा कशासाठी?“आज्ञा, कीर्ती, ब्राह्मणांचे पालन, दान, भोग आणि मित्रांचे रक्षण. हे सहा गुण ज्यांच्या वाट्याला येत नाहीत, त्यांना राजाचा आश्रय घेऊन काय मिळाले?” हे सहा म्हणजे राजसेवेचे मोबदले. दरबारातल्या माणसाला हुकूम देता यावा, आणि तो पाळला जावा; त्याला…
  50. विहिरीतला घडा“विधात्याने तुझ्या कपाळी थोडे किंवा जास्त जे धन लिहिले आहे, ते तुला वाळवंटातही मिळेल. मेरूवर गेलास, तरी त्याहून जास्त मिळणार नाही. म्हणून धीर धर, आणि श्रीमंतांपुढे उगाच लाचारी करू नकोस. पाहा: घडा विहिरीतूनही तेवढेच पाणी घेतो, जेवढे समुद्रात…
  51. फक्त पावसाचे पाणी पिणारा पक्षीएक पक्षी पावसाळी ढगाशी बोलतो. “चातकाचा आधार फक्त तूच आहेस, हे कोणाला ठाऊक नाही? मग हे मेघश्रेष्ठा, आमच्या दीनवाण्या विनवणीची वाट तू का पाहावीस?” चातक हा भारतीय काव्यातला पक्षी. तो फक्त पावसाचे पाणी पितो, तेही ढगांतून पडत असतानाच झेलून, असे…
  52. प्रत्येक ढग बरसत नाही“अरे अरे चातका, मित्रा, क्षणभर लक्ष देऊन ऐक. आकाशात ढग पुष्कळ आहेत, पण सगळे काही याच्यासारखे नाहीत. काही पावसाने धरती चिंब भिजवतात; काही नुसतेच व्यर्थ गरजतात. जो जो दिसेल, त्याच्या त्याच्यापुढे दीनवाणे बोलू नकोस.” आता कोणीतरी मित्र म्हणून प…
  53. स्वभावच तसादुर्जनांचा नवा विभाग सुरू होतो, आणि त्याची सुरुवात पाच खुणांनी होते. “निर्दयपणा. विनाकारण उकरून काढलेली भांडणे. परक्याच्या धनाची आणि परक्याच्या स्त्रीची हाव. सज्जन आणि आपलीच आप्तेष्ट माणसे यांना सहन न करणे. हे सगळे दुरात्म्यांच्या अंगी स्वभ…
  54. मणी असलेला साप“दुर्जन विद्येने भूषित असला, तरी त्याला टाळावे. मण्याने सजलेला साप भयंकर नसतो काय?” काही मोठ्या सापांच्या मस्तकात एक मौल्यवान मणी असतो, अशी जुनी भारतीय समजूत होती. मणी खरा असतो, आणि सुंदरही. पण त्याने सापाच्या विषारी दातांत काहीच फरक पडत ना…
  55. प्रत्येक गुणाला डाग“विनयी माणसात त्यांना जडपणा दिसतो, व्रतवैकल्यांची आवड असणाऱ्यात ढोंग, शुचिर्भूत माणसात कपट. शूराला ते निर्दय म्हणतात, मुनीला वेंधळा, आणि गोड बोलणाऱ्याला लाचार. तेजस्वी माणसाला ते गर्विष्ठ म्हणतात, उत्तम वक्त्याला बडबड्या, आणि स्थिर माणसाला…
  56. लोभ असेल, तर…“लोभ असेल, तर दुसऱ्या दोषांची गरज काय? चहाडी असेल, तर पापांची गरज काय? सत्य असेल, तर तपाची गरज काय? मन शुद्ध असेल, तर तीर्थाची गरज काय? सौजन्य असेल, तर गुणांची गरज काय? स्वतःचा मोठेपणा असेल, तर अलंकारांची गरज काय? खरी विद्या असेल, तर माणसां…
  57. सात शल्ये“दिवसा फिकट पडलेला चंद्र. तारुण्य ओसरलेली सुंदर स्त्री. कमळे नसलेले सरोवर. देखणा, पण बोलायला काहीच नसलेला माणूस. पैशामागे लागलेला धनी. सदैव हलाखीत असलेला सज्जन. राजाच्या अंगणात शिरलेला दुष्ट. ही सात शल्ये माझ्या मनात सलत असतात.” शल्य म्हणजे…
  58. अग्नी पुरोहितालाही जाळतो“तापट स्वभावाच्या राजांना कोणीच आपले नसते. यज्ञाच्या अग्नीला स्पर्श केला, तर तो त्यात आहुती देणाऱ्या पुरोहितालाही जाळतो.” हे चित्र यज्ञातले आहे. पुरोहित आयुष्यभर यज्ञाग्नीची सेवा करतो. तो त्याला तूप आणि धान्य अर्पण करतो, आणि त्याच्यासाठी मं…
  59. योगापेक्षा कठीण“तो गप्प राहिला, तर मुका. चांगले बोलला, तर खुशामत्या किंवा बडबड्या. जवळ राहिला, तर आगाऊ; अंतर राखले, तर बुजरा. सहन केले, तर भेकड; अपमान सहन केला नाही, तर बहुधा त्याला हलक्या कुळातला म्हणतात. सेवाधर्म अतिशय गहन आहे; योग्यांनाही तो साधत नाही.…
  60. उपटसुंभ“त्याने आपल्या भोवतीच्या प्रत्येक बदमाशाला मोठे केले आहे. त्याला कसलाच लगाम नाही. त्याची हीन वागणूक फार पूर्वी सुरू झाली, आणि तेव्हापासून ती फोफावतच गेली आहे. गुणांनी नव्हे, दैवाने त्याला संपत्ती मिळाली, आणि त्याला गुणांचा द्वेष आहे. अशा नी…
  61. सकाळची सावली, संध्याकाळची सावली“दुर्जनाची मैत्री दुपारपूर्वीच्या सावलीसारखी: सुरुवातीला लांब, आणि हळूहळू आखूड होत जाणारी. सज्जनाची मैत्री दुपारनंतरच्या सावलीसारखी: आधी लहान, आणि मग वाढत जाणारी.” उन्हाच्या कोणत्याही दिवशी हे चित्र कोणालाही तपासून पाहता येईल. सूर्य उगवतो,…
  62. गवत, पाणी आणि संतोष“हरणे गवतावर जगतात, मासे पाण्यावर, आणि सज्जन संतोषावर. तरीही या जगात त्यांना विनाकारण वैरी असतात: पारधी, कोळी आणि चुगलखोर.” तीन जीव, तीन साध्या उपजीविका, तीन वैरी. चरून हरीण कोणाचे नुकसान करत नाही, पोहून मासा कोणाचे करत नाही. सज्जन माणूस एव…
  63. नऊ निर्मळ गुणसज्जनांचा विभाग एका नमस्काराने सुरू होतो. “सज्जनांच्या सहवासाची ओढ. दुसऱ्यांच्या गुणांचा आनंद. गुरूपुढे नम्रता, आणि विद्येचे व्यसन. आपल्या पत्नीवर प्रेम, आणि लोकनिंदेची भीती. शूलपाणी शंकराची भक्ती, स्वतःवर ताबा ठेवण्याचे बळ, आणि दुष्टांच्या…
  64. थोरांचा स्वभाव“संकटात धैर्य, भरभराटीत क्षमा. सभेत वक्तृत्व, युद्धात पराक्रम. कीर्तीची आवड, आणि वेदविद्येचे व्यसन. हे सगळे महात्म्यांच्या अंगी स्वभावतःच असते.” हा श्लोक म्हणजे श्लोक ५२ उलटा करून पाहिलेला. त्या श्लोकाने दुष्टांच्या खुणा सांगितल्या होत्या,…
  65. आपल्या उपकाराविषयी मौन“गुप्त दान. घरी कोणी आले, की स्वागताची धावपळ. उपकार केल्यावर मौन, आणि मिळालेल्या उपकाराचा सगळ्यांसमोर उल्लेख. वैभवात गर्व नाही. इतरांविषयी बोलताना तुच्छतेचा एकही शब्द नाही. तलवारीच्या धारेवर चालण्यासारखे हे कठीण व्रत सज्जनांना कोणी शिकवले?”…
  66. सोन्याविना अलंकार“हातात प्रशंसनीय दान. मस्तकावर गुरूंच्या चरणी नमण्याची आवड. मुखात सत्य वाणी. बाहूंमध्ये विजय मिळवून देणारे अतुल बळ. हृदयात स्वस्थ मन. कानांत ऐकलेली आणि आत्मसात केलेली विद्या. ऐश्वर्य नसतानाही, स्वभावाने थोर असलेल्यांचे हे अलंकार.” श्लोक माण…
  67. कमळाहून कोमल, खडकाहून कठोर“सुखाच्या काळात थोरांचे मन कमळासारखे कोमल होते. संकटाच्या काळात ते मोठ्या पर्वताच्या शिळांच्या राशीसारखे कठोर होते.” कवीच्या जगात कमळ सर्वांत कोमल, आणि पर्वत सर्वांत कठीण. भरभराटीत थोर माणसे मृदू असतात, कोणालाही सहज भेटतात, आणि मोकळ्या हाता…
  68. तापलेले लोखंड, कमळाचे पान आणि शिंपला“लालबुंद तापलेल्या लोखंडावर पडलेल्या पाण्याचे नावही उरत नाही. तेच पाणी कमळाच्या पानावर मोत्यासारखे चमकते. स्वाती नक्षत्रात समुद्रातल्या शिंपल्यात पडले, तर त्याचा मोतीच होतो. बहुधा माणसाचे गुण, हीन, मध्यम किंवा उत्तम, संगतीतूनच येतात.” तिन्ह…
  69. पुत्र, पत्नी आणि मित्र“जो आपल्या चांगल्या आचरणाने वडिलांना संतुष्ट करतो, तो पुत्र. जी फक्त पतीचेच हित चिंतते, ती पत्नी. जो संकटात आणि सुखात सारखाच वागतो, तो मित्र. पुण्यवान माणसांनाच या जगात ही तिन्ही लाभतात.” प्रत्येक ओळ एका शब्दाची व्याख्या त्याच्या खऱ्या रूपा…
  70. वाकून उंच होणारे“ते नम्रपणे वाकून उंच होतात. इतरांच्या गुणांचे वर्णन करून आपले गुण प्रकट करतात. स्वतःची कामे साधतात, आणि त्यांचे मोठे, दूरवर पसरलेले प्रयत्न इतरांच्या भल्यासाठी असतात. कठोर शिवीगाळीने ज्यांची तोंडे गरजत असतात, अशा शिवराळ माणसांना ते केवळ सह…
  71. फळांनी वाकलेली झाडेपरोपकाराचा विभाग तीन चित्रांनी सुरू होतो. “फळे आली, की झाडे खाली वाकतात. नव्या पाण्याने भरलेले ढग खाली झुकतात. सज्जन संपत्तीने उन्मत्त होत नाहीत. परोपकारी माणसांचा हा स्वभावच असतो.” पहिली दोन चित्रे हा कवींचा पुरावा. फळे न आलेले कोवळे झाड त…
  72. दयाळूंचे अलंकार“कानाची शोभा विद्येने, कुंडलाने नव्हे. हाताची शोभा दानाने, कंकणाने नव्हे. आणि दयाळू माणसांचे शरीर शोभते ते परोपकाराने, चंदनाने नव्हे.” शरीराचे तीन भाग, तीन दागिने, आणि त्यांच्या जागी तीन अधिक चांगले दागिने. कुंडले, कंकणे आणि चंदनाची उटी हा…
  73. खऱ्या मित्राची लक्षणे“तो तुला पापापासून रोखतो, आणि तुझ्या हिताच्या मार्गाला लावतो. तुझी गुपिते झाकून ठेवतो, आणि तुझे गुण उघड करतो. संकटात तुला सोडत नाही, आणि वेळ आली की देतो. सज्जन सांगतात, खऱ्या मित्राची ही लक्षणे.” सहा लक्षणांच्या तीन जोड्या आहेत. पहिली जोडी…
  74. न मागता मदत“सूर्य कमळांची तळी फुलवतो. चंद्र कुमुदांचे ताटवे उमलवतो. ढग कोणी न मागताही पाणी देतो. तसेच सज्जन आपणहून इतरांच्या भल्यासाठी कामाला लागतात.” दोन फुले, दोन वेगळ्या वेळी उमलणारी. कमळ सकाळच्या सूर्यापुढे पाकळ्या पसरते. भारतीय काव्यातले पांढरे क…
  75. माणसांचे चार प्रकार“काही सत्पुरुष असतात: ते आपला स्वार्थ सोडून इतरांचे काम करतात. काही सामान्य असतात: तेही इतरांसाठी झटतात, पण आपल्या स्वार्थाला धक्का लागणार नाही इतपतच. जे आपल्या फायद्यासाठी दुसऱ्याचे हित उद्ध्वस्त करतात, ते माणसाच्या रूपातले राक्षस. आणि जे…
  76. दूध आणि पाणी“पूर्वी दुधाने आपल्यात मिसळलेल्या पाण्याला आपले सारे गुण दिले. दूध तापते आहे हे पाहून त्या पाण्याने स्वतःला अग्नीत अर्पण केले. मित्रावरचे संकट पाहून दूधही अग्नीत जायला उतावीळ झाले. पाण्याची पुन्हा भेट झाली, की ते शांत होते. सज्जनांची मैत्री…
  77. समुद्राच्या पोटात“एकीकडे विष्णू झोपला आहे. दुसरीकडे त्याच्या शत्रूंचे कुळ पडून आहे. आणखी एकीकडे आश्रयाला आलेले पर्वतांचे समूह विसावले आहेत. आणि आणखी एकीकडे प्रलयाच्या सगळ्या अग्नींसह वडवानल धगधगतो आहे. अहाहा, समुद्राचे शरीर किती विशाल, किती बलवान, आणि किती…
  78. सज्जनांचे बारा नियम“तृष्णा तोडून टाक. क्षमा अंगी बाणव. गर्व मारून टाक. पापात रमू नकोस. सत्य बोल. सज्जनांच्या वाटेने चाल. विद्वानांची सेवा कर. मान देण्याजोग्यांना मान दे. शत्रूंनाही आपलेसे कर. स्वतःचे गुण झाकून ठेव. आपली कीर्ती जप. दुःखी माणसावर दया कर. सज्जना…
  79. अणूचे पर्वत“त्यांचे मन, वाणी आणि शरीर पुण्याच्या अमृताने भरलेले असते. उपकारांच्या मालिकांनी ते त्रिभुवन भरून टाकतात. इतरांच्या अणूएवढ्या गुणांचे ते नेहमी पर्वत करतात, आणि आपल्या मनात फुलून येतात. असे सज्जन आहेत तरी किती?” प्रश्नातच उत्तर दडले आहे: फार…
  80. चंदनाचा पर्वत“त्या सोन्याच्या पर्वताचा किंवा चांदीच्या पर्वताचा काय उपयोग? त्यांच्या आश्रयाला राहणारी झाडे होती तशीच राहतात. आम्ही मलय पर्वतालाच मानतो; त्याच्या आश्रयाने कंकोल, कडुनिंब आणि कुटज हीसुद्धा चंदन होतात.” हिंदू कथांमध्ये जगाच्या मध्यभागी असले…
  81. अमृत मिळेपर्यंतधैर्याचा विभाग एका कथेने सुरू होतो. “अमोल रत्नांनी देवांचे समाधान झाले नाही. भयंकर विषाला ते घाबरले नाहीत. अमृत मिळेपर्यंत ते थांबले नाहीत. धीर पुरुष ठरवलेल्या ध्येयापासून मागे फिरत नाहीत.” जुन्या कथेत देवांनी अमरत्व देणाऱ्या अमृतासाठी समुद…
  82. जमीन की पलंग“कधी तो जमिनीवर झोपतो, कधी सुंदर पलंगावर. कधी भाजीपाल्यावर राहतो, कधी उत्तम शिजवलेल्या भाताचा आस्वाद घेतो. कधी ठिगळांची कंथा पांघरतो, कधी दिव्य वस्त्रे नेसतो. कामाला वाहिलेला मनस्वी माणूस दुःखही मोजत नाही, आणि सुखही.” तीन जोड्या, रोजच्या ती…
  83. सर्वांत श्रेष्ठ अलंकार“ऐश्वर्याला सौजन्य शोभते, शौर्याला वाणीवरचा संयम, ज्ञानाला शांती, आणि विद्येला विनय. धनाला योग्य माणसासाठी केलेला खर्च शोभतो, तपाला अक्रोध, समर्थाला क्षमा, आणि धर्माला निष्कपटपणा. पण या सगळ्यांचा श्रेष्ठ अलंकार म्हणजे शील; कारण तेच या सगळ्य…
  84. एक पाऊलही ढळत नाही“नीतीत निपुण असलेले लोक निंदा करोत, नाहीतर स्तुती करोत. लक्ष्मी येवो, नाहीतर तिच्या मर्जीप्रमाणे निघून जावो. मरण आजच येवो, नाहीतर युगांनंतर. धीर पुरुष न्यायाच्या मार्गापासून एक पाऊलही ढळत नाहीत.” श्लोक तीन जोड्या मांडतो, आणि प्रत्येक जोडी उ…
  85. उंदीर आणि साप“एका करंडीत एक साप पडला होता. त्याची आशा संपली होती, अंग चेंबले होते, आणि भुकेने इंद्रिये क्षीण झाली होती. रात्री एका उंदराने करंडीला भोक पाडले, आणि तो थेट सापाच्या तोंडात पडला. उंदराचे मांस खाऊन तृप्त झालेला साप त्याच वाटेने लगेच निघून गेल…
  86. चेंडू परत उसळतो“हाताच्या फटक्यांनी खाली आपटलेला चेंडू पुन्हा वर उसळतोच. सदाचारी माणसांवरची संकटे बहुधा टिकत नाहीत.” चेंडूशी खेळणारे मूल डोळ्यांसमोर आणा. तळहाताच्या प्रत्येक फटक्याने चेंडू जमिनीवर आपटतो, आणि प्रत्येक वेळी उसळी घेऊन पुन्हा हातात येतो. जोरात…
  87. आतला शत्रू“आळस हा माणसाचा मोठा शत्रू, आणि तो त्याच्या शरीरातच राहतो. परिश्रमासारखा बंधू नाही: त्याला आपलेसे केले, तर माणूस खचत नाही.” बहुतेक शत्रू बाहेर उभे असतात; ते दिसतात, त्यांच्याशी लढता येते. हा आत राहतो. त्याला शस्त्र लागत नाही, तो आवाजही करत…
  88. तोडलेले झाड पुन्हा फुटते“तोडलेले झाडही पुन्हा वाढते. क्षीण झालेला चंद्रही पुन्हा भरत जातो. हे लक्षात घेऊन सज्जन उद्ध्वस्त झाले, तरी जगात दुःखाने होरपळत नाहीत.” ही दोन्ही चित्रे जगातली सर्वांत साधी, आणि हीच त्यांची ताकद. जमिनीलगत तोडलेले झाड नेहमीच मरत नाही. एखाद्य…
  89. इंद्राचाही पराभवदैवाचा विभाग देवांच्या राजापासून सुरू होतो. “ज्याचा सेनापती बृहस्पती, शस्त्र वज्र, सैनिक देव, आणि किल्ला स्वर्ग. ज्याच्यावर म्हणे विष्णूची कृपा, आणि ऐरावत ज्याचा हत्ती. एवढे ऐश्वर्य आणि बळ असूनही तो इंद्र रणात शत्रूंकडून भंगला. तेव्हा उघड आ…
  90. आधी विचार, मग कृती“माणसाला मिळणारे फळ कर्माच्या अधीन असते, आणि बुद्धीही कर्माच्याच मागोमाग जाते. तरीही शहाण्या माणसाने नीट विचार करूनच काम करावे.” कर्म म्हणजे कृती, आणि प्रत्येक कृतीला येणारे फळ. भारतीय श्रद्धेनुसार या जन्मी किंवा आधीच्या जन्मी केलेली कर्मे…
  91. टकलू आणि ताडाचे झाड“सूर्याच्या किरणांनी डोके तापलेला एक टकलू सावलीची जागा शोधत निघाला. दैवाने त्याला एका ताडाच्या बुंध्याशी नेले. तिथेही वरून एक मोठे फळ पडले, आणि खाडकन आवाज करत त्याचे डोके फुटले. बहुधा असेच होते: दुर्दैवी माणूस जिथे जातो, तिथेच संकटेही जातात…
  92. सूर्यालाही ग्रहण“चंद्र-सूर्यांना ग्रहाची पीडा, हत्ती आणि साप यांना बंधन, आणि बुद्धिमंतांना दारिद्र्य: हे पाहून मला वाटते, अहो, दैव किती बलवान आहे!” हा ग्रह म्हणजे राहू, केवळ मुंडके उरलेला दैत्य; त्याची गोष्ट चौतिसाव्या श्लोकात आली. त्याची गणना ग्रहांमध्ये…
  93. विधात्याचा अडाणीपणा“आधी विधाता एक पुरुषरत्न घडवतो: सगळ्या गुणांची खाण, पृथ्वीचा अलंकार. आणि मग त्यालाच क्षणात नाहीसा करतो! अरेरे, किती दुःखाची गोष्ट; विधात्याचा हा केवढा अडाणीपणा!” “पुरुषरत्न” म्हणजे पुरुषांतला सर्वोत्तम; संस्कृतची ही नेहमीची रीत. मग श्लोक जग…
  94. कपाळी लिहिलेले“करिराच्या झुडपाला पाने नसतील, तर तो वसंताचा दोष आहे का? घुबडाला दिवसा दिसत नसेल, तर तो सूर्याचा दोष आहे का? चातकाच्या चोचीत पावसाच्या धारा पडल्या नाहीत, तर तो मेघाचा दोष आहे का? विधात्याने पूर्वीच कपाळी जे लिहिले, ते पुसून टाकायला कोण समर्…
  95. कर्मालाच नमस्कारकर्माचा विभाग एका युक्तिवादाने सुरू होतो; तो पायरीपायरीने वर चढतो. “आम्ही देवांना नमस्कार करतो. पण तेही त्या मेल्या दैवाच्या अधीन आहेत. मग दैवाचीच पूजा करावी. पण दैव तर प्रत्येक कर्माचे ठरलेले फळ फक्त हाती देते. फळ जर कर्माच्या अधीन, तर देव…
  96. त्या कर्माला नमस्कार“ज्याने ब्रह्मदेवाला ब्रह्मांडरूपी भांड्याच्या पोटात कुंभारासारखे कामाला जुंपले. ज्याने विष्णूला दहा अवतारांच्या घनदाट रानात, महासंकटात लोटले. ज्याने रुद्राला, म्हणजे शिवाला, हातात कवटी देऊन भिक्षा मागायला लावले. ज्याच्यामुळे सूर्य रोज आकाश…
  97. ऋतू आला की फळ“रूप फळत नाही, कूळ फळत नाही, शील नाही, विद्याही नाही, आणि जिवापाड केलेली सेवाही नाही. पूर्वजन्मीच्या तपाने साठलेले भाग्य माणसाला योग्य वेळी फळते, झाडांसारखे.” इथले तप म्हणजे आधीच्या जन्मी केलेली कठोर आत्मसंयमाची साधना. पाच गोष्टी बाजूला सार…
  98. पुण्य पहारा देते“रानात, रणात, शत्रूंच्या गराड्यात, पाण्यात किंवा आगीत, महासागरात किंवा पर्वताच्या शिखरावर, माणसाने पूर्वी केलेली पुण्ये त्याचे रक्षण करतात. तो झोपलेला असो, बेसावध असो, किंवा बिकट जागी अडकलेला असो, ती त्याला राखतात.” जुन्या जगाला ठाऊक असलेल्…
  99. सत्क्रियेची उपासना“ती दुष्टांना सज्जन करते, आणि मूर्खांना विद्वान. ती वैऱ्यांना मित्र करते, डोळ्याआडचे डोळ्यांसमोर आणते, आणि जहाल हलाहलाचे क्षणात अमृत करते. हवे ते फळ भोगायचे असेल, तर त्या भगवती सत्क्रियेची आराधना कर. हे सज्जना, खूप कष्टांनी मिळवलेल्या मोठमो…
  100. काळजातले शल्य“काम चांगले असो की वाईट, शहाण्या माणसाने त्याचा शेवट काय होईल, हे आधी काळजीपूर्वक तोलून पाहावे. अति घाईने केलेल्या कर्मांचे फळ मरेपर्यंत काळजाला शल्यासारखे जाळत राहते.” शल्य म्हणजे मांसात रुतलेले बाणाचे टोक. तो काढता येत नाही, आणि प्रत्येक…
  101. सोन्याच्या नांगराने तण“तो वैडूर्य रत्नाच्या भांड्यात, चंदनाची लाकडे जाळून, तिळाची पेंड शिजवतो. रुईची मुळे खणून काढण्यासाठी सोन्याच्या फाळांनी जमीन नांगरतो. कापराचे तुकडे कापून कोद्रूच्या शेताला चहूबाजूंनी कुंपण घालतो. या कर्मभूमीत जन्म घेऊनही जो माणूस तप करत नाह…
  102. होणारे टळत नाही“माणूस समुद्रात बुडी मारू दे, नाहीतर मेरूच्या शिखरावर चढू दे. रणात शत्रूंना जिंकू दे. व्यापार, शेती, सेवा आणि बाकी सगळ्या विद्या आणि कला शिकू दे. अगदी पराकाष्ठा करून पक्ष्यासारखा विशाल आकाशात उडू दे. जे व्हायचे नाही, ते भाग्याच्या सत्तेमुळे…
  103. रानाचे नगर होते“ज्या माणसाकडे पूर्वी केलेल्या सत्कर्मांचे मोठे पुण्य आहे, त्याच्यासाठी भयानक रानही राजधानी बनते. सगळी माणसे त्याच्यासाठी सज्जन होतात. आणि सगळी पृथ्वी खजिन्यांनी आणि रत्नांनी भरून जाते.” तीन बदल, आणि प्रत्येक बदल सर्वांत वाईटाकडून सर्वांत च…
  104. नऊ प्रश्नपुस्तकाच्या शेवटच्या भागात, श्लोक १०३ ते ११० मध्ये, तेलंगांना इतर प्रतींत सापडलेले आठ श्लोक एकत्र केले आहेत. या भागाची सुरुवात एका प्रश्नमंजूषेने होते. “लाभ कोणता? गुणी माणसांची संगत. दुःख कोणते? मूर्खांची संगत. हानी कोणती? वेळ चुकणे. निपुण…
  105. मालतीचे फूल“मालतीच्या फुलाप्रमाणे मनस्वी माणसाला दोनच गती असतात: एक तर साऱ्या जगाच्या मस्तकी राहणे, नाही तर रानातच कोमेजून जाणे.” तेहतिसाव्या श्लोकात हाच विचार दुसऱ्या रूपात आला होता: तिथे मनस्वी माणसे फुलांच्या घोसासारखी होती, साऱ्या जगाच्या मस्तकी ध…
  106. पृथ्वीचे दुर्मीळ अलंकार“कटू बोलण्यात दरिद्री, गोड बोलण्यात श्रीमंत, आपल्या पत्नीतच संतुष्ट, आणि परनिंदेपासून दूर: अशा माणसांनी पृथ्वी क्वचित कुठे कुठेच सजलेली आहे.” श्लोक पैशाच्या शब्दांशी खेळतो. ही माणसे “दरिद्री” आहेत आणि “श्रीमंत”ही; पण दारिद्र्य आहे कठोर बोलण…
  107. ज्योत वरच जाते“छळ झाला, तरी खंबीर पुरुषाचे धैर्य पुसून टाकता येत नाही. आग उलटी धरली, तरी तिची ज्योत कधीच खाली जात नाही.” जळती मशाल उलटी धरा, एखादा पहारेकरी पायाखालची वाट उजळायला धरतो तशी. जळते टोक जमिनीकडे असते, पण ज्योत वळते आणि पुन्हा वर चढते. मशाल कशी…
  108. त्रिभुवन जिंकणारा“सुंदर स्त्रीच्या कटाक्षांचे बाण ज्याच्या मनात रुतत नाहीत. क्रोधाच्या अग्नीची धग ज्याचे मन जाळत नाही. इंद्रियांचे अनेक विषय लोभाच्या फासांनी ज्याला ओढून नेत नाहीत. असा खंबीर पुरुष हे अवघे त्रिभुवन जिंकतो.” तीन शत्रू, आणि प्रत्येकाचे आपले शस…
  109. एकटा शूर, सूर्यासारखा“एकटा शूरही अवघी पृथ्वी पादाक्रांत करतो; जसा झगमगत्या, दूरवर पसरलेल्या तेजाचा सूर्य आपल्या किरणांनी तिला व्यापतो.” हा श्लोक एका संस्कृत शब्दावर उभा आहे: “पाद”. त्याचा अर्थ “पाय” आणि “किरण” असा दोन्ही होतो. शूर पृथ्वीवर पाय रोवतो; सूर्य तिच्…
  110. आगीचे पाणी होते“साऱ्या जगाला सर्वांत प्रिय असे शील ज्याच्या अंगी उजळून दिसते, त्याच्यासाठी आगीचे पाणी होते, आणि समुद्र क्षणात लहानसा पाट होतो. मेरू एक छोटीशी शिळा होतो, सिंह क्षणात हरिण होतो, साप फुलांचा हार होतो, आणि विष अमृताचा वर्षाव होते.” सहा संकटे,…
  111. प्राण गेला तरी वचन नाही“सत्याचे व्रत घेतलेले तेजस्वी लोक सहज प्राणही सोडतील, पण प्रतिज्ञा कधीच सोडणार नाहीत. ती त्यांची जणू आईच: लज्जेची आणि अनेक गुणांची जननी, अत्यंत शुद्ध हृदयाची, आणि सदैव त्यांच्या सोबत असणारी.” तेलंगांच्या मते हे शब्द आईला आणि प्रतिज्ञेला, दो…
  112. सुभाषित मनातच झिजते“जाणणारे मत्सराने ग्रासलेले. मोठे लोक गर्वाने बिघडलेले. आणि बाकीचे अज्ञानाने जडावलेले. म्हणून सुंदर सुभाषित माझ्या अंगीच जीर्ण होते.” काही आवृत्त्या हा श्लोक नीतिशतकाच्या अगदी सुरुवातीला देतात; तेलंग तो आपल्या वैराग्यशतकाचा दुसरा श्लोक म्हण…