नीतिशतक
सूर्यकांत मणी
यदचेतनोपि पादैः स्पृष्टः प्रज्वलति सवितुरिनकान्तः । तत्तेजस्वी पुरुषः परकृतविकृतिं कथं सहते ॥
“सूर्याच्या पायांचा स्पर्श होताच, निर्जीव सूर्यकांत मणीसुद्धा पेट घेतो. मग तेजस्वी पुरुष दुसऱ्याने केलेला अपराध कसा सहन करील?” सूर्यकांत हा भारतीय परंपरेतला एक स्फटिक. भिंगाप्रमाणे तो सूर्यप्रकाशात आग देतो, असे मानले जाई. श्लेष आहे “पाद” या शब्दात. पाद म्हणजे सूर्याचे किरण, आणि पाद म्हणजे पायही. एका अर्थी त्या स्फटिकाला सूर्याच्या किरणांचा स्पर्श होतो. दुसऱ्या अर्थी त्याच्या पायांचा; आणि पाय लावणे हा अपमान. म्हणून लाथ बसलेला मानी जीव जे करतो, तेच तो दगड करतो: भडकून उठतो. श्लोकातला पुरुष शब्दशः “तेजस्वी”, म्हणजे अंगी अग्नी असलेला. निर्जीव दगडही अपमान मुकाट्याने गिळत नाही; मग ज्याच्यात अग्नी आहे, तो तरी कसा गिळेल? तो काय करील, ते श्लोक सांगत नाही. एवढेच सांगतो, की तो असा अपमान सोसत गप्प बसणार नाही. नीतिशतक, श्लोक ३७ (मान आणि शौर्य).