नीतिशतक
गंगेची घसरण
शिरः शार्वं स्वर्गात्पतति शिरसस्तत्क्षितिधरं महीध्रादुत्तुङ्गादवनिमवनेश्चापि जलधिम् । अधो गङ्गा सेयं पदमुपगता स्तोकमथवा विवेकभ्रष्टानां भवति विनिपातः शतमुखः ॥
नद्यांतली सर्वांत पवित्र नदी इथे इशारा बनते. “स्वर्गातून गंगा शिवाच्या मस्तकावर पडते; मस्तकावरून पर्वतावर; उंच पर्वतावरून पृथ्वीवर; पृथ्वीवरून समुद्रात. अशी ती पायरी पायरीने खालच्या जागी उतरली आहे. यात नवल नाही: ज्यांचा विवेक सुटतो, त्यांचा अधःपात शंभर प्रकारांनी होतो.” यामागची कथा जुनी आहे. आपल्या पूर्वजांची रक्षा पवित्र व्हावी, म्हणून भगीरथ राजाने गंगा स्वर्गातून खाली आणली. तिच्या प्रवाहाच्या जोराने पृथ्वी फुटू नये, म्हणून शिवाने कोसळणारी गंगा आपल्या जटांत झेलली. तिथून ती हिमालयावरून खाली धावली, आणि मैदानांतून वाहत समुद्राला मिळाली. श्लेष “शतमुख” या शब्दात आहे. शब्दशः त्याचा अर्थ “शंभर तोंडांचा”. नदीला तो अगदी जुळतो: तिचा प्रवाह शंभर धारांनी खाली कोसळतो. माणसाच्या बाबतीत त्याचा अर्थ शंभर प्रकारचा अधःपात: विवेक गेला, की माणूस हरतऱ्हेने घसरू शकतो. नीतिशतक, श्लोक १० (मूर्ख).