नीतिशतक
थोरांचा स्वभाव
विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः । यशसि चाभिरतिर्व्यसनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् ॥
“संकटात धैर्य, भरभराटीत क्षमा. सभेत वक्तृत्व, युद्धात पराक्रम. कीर्तीची आवड, आणि वेदविद्येचे व्यसन. हे सगळे महात्म्यांच्या अंगी स्वभावतःच असते.” हा श्लोक म्हणजे श्लोक ५२ उलटा करून पाहिलेला. त्या श्लोकाने दुष्टांच्या खुणा सांगितल्या होत्या, आणि शेवट केला होता: “हे सगळे दुरात्म्यांच्या अंगी स्वभावतःच असते.” हा श्लोक तीच शेवटची ओळ ठेवतो. संस्कृतमध्ये फक्त एकच शब्द बदलतो: “दुरात्मा” गेला, आणि त्याच्या जागी “महात्मा” आला. श्लोक ५२ मधल्या दोषांप्रमाणेच हे गुणही स्वभाव आहेत, प्रयत्न नाहीत. संकट आल्यावर थोर माणूस धैर्याचा आव आणत नाही; तो असतोच तसा. पहिल्या चार गुणांना प्रत्येकी आपली जागा किंवा वेळ दिली आहे, आणि तीही नेमकी जिथे त्यांची खरी कसोटी लागते, तिथे. सगळे सुरळीत असताना शांत राहायला काही लागत नाही; धैर्याची परीक्षा गोष्टी बिघडल्यावर होते. ज्याच्या हाती सत्ता नाही, त्याला अन्याय सहन करावेच लागतात. क्षमेला अर्थ येतो तो उलट घाव घालू शकणाऱ्या माणसात. वाणी सभेत शोभते, आणि शौर्य रणांगणावर. शेवटचे दोन गुण थोडे आश्चर्याचे वाटतील. कीर्ती म्हणजे इथे चांगले नाव; आणि श्लोक ५५ ने सांगितलेच आहे, की अपकीर्ती म्हणजे आधीच मृत्यू. “व्यसन” हा शब्द श्लोक ६२ ने विद्येसाठी वापरला होता; सहसा तो दुर्गुणासाठी वापरतात. इथे तो वेदविद्येवर, श्रुतीवर, खिळला आहे. पूर्वी शिष्य वेद गुरूंच्या तोंडून ऐकून शिकत असे. पहिल्या गुणाचे उदाहरण रामायणात आहे. राज्याभिषेकाऐवजी चौदा वर्षे वनात जावे लागेल, असे रामाला सांगण्यात आले. रामायणाचे कवी वाल्मीकी म्हणतात, रामाच्या मनात कोणताही बदल दिसला नाही. सहा गुण, प्रत्येक आपापल्या जागी: दोन ओळींत थोरांचे पुरे चित्र. नीतिशतक, श्लोक ६३ (सज्जन).