नीतिशतक
फळांनी वाकलेली झाडे
भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमैर्नवाम्बुभिर्भूरिविलम्बिनो घनाः । अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः स्वभाव एवैष परोपकारिणाम् ॥
परोपकाराचा विभाग तीन चित्रांनी सुरू होतो. “फळे आली, की झाडे खाली वाकतात. नव्या पाण्याने भरलेले ढग खाली झुकतात. सज्जन संपत्तीने उन्मत्त होत नाहीत. परोपकारी माणसांचा हा स्वभावच असतो.” पहिली दोन चित्रे हा कवींचा पुरावा. फळे न आलेले कोवळे झाड ताठ, सरळ उभे असते. फळांनी लगडले, की त्याच्या फांद्या फळे तोडणाऱ्या हाताकडे वाकतात. रिकामा ढग उंचावर पांढराशुभ्र तरंगत असतो. पावसाने भरलेला ढग काळा होतो, आणि ज्या शेतांवर तो बरसणार असतो, त्यांच्यावर खाली उतरतो. दोन्हीकडे वाकणे येते ते भरलेपणातून. झाडाकडे देण्यासारखे काही असते, म्हणून ते वाकते; आणि वाकल्यामुळे ती देणगी हाताच्या टप्प्यात येते. सज्जनांचेही तसेच. संपत्ती त्यांना इतरांहून वर नेत नाही; ती त्यांना इतरांच्या जवळ आणते. शेवटची ओळ ते कोण आहेत ते सांगते: इतरांना मदत करणे हाच ज्यांचा स्वभाव, ते. म्हणूनच हा श्लोक या विभागाच्या सुरुवातीला आहे. इथे भरलेपणाला दोष दिलेला नाही. झाडाने फळावे, ढगाने भरावे, हे तर अपेक्षितच आहे. महत्त्वाचे एवढेच: भरलेपण स्वभावाला कोणत्या दिशेला वळवते? वर आणि दूर, की खाली आणि जवळ? एखाद्या खेड्यातल्या मुलाचा विचार करा. तो शहरात मोठा डॉक्टर होतो. दर वर्षी सणाला तो गावी येतो, त्याच अंगणात त्याच चटईवर बसतो, आणि जो आजारी असेल त्याला फी न घेता तपासतो. यशाने तो गावापासून दूर गेला नाही; उलट गावाच्या आणखी जवळ आला. हाच श्लोक शब्दशः कालिदासाच्या प्रसिद्ध “शाकुंतल” नाटकातही येतो, असे या संहितेचे संपादक तेलंग नोंदवतात. फळांनी लगडलेल्या झाडाखाली जो कधी उभा राहिला आहे, त्याने हे दृश्य पाहिलेले असते; म्हणूनच हा श्लोक सर्वांना प्रिय आहे. नीतिशतक, श्लोक ७० (परोपकार).