नीतिशतक
माणसांचे चार प्रकार
एके सत्पुरुषाः परार्थघटकाः स्वार्थं परित्यज्य ये सामान्यास्तु परार्थमुद्यमभृतः स्वार्थाविरोधेन ये । तेमी मानुषराक्षसाः परहितं स्वार्थाय निघ्नन्ति ये ये निघ्नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न जानीमहे ॥
“काही सत्पुरुष असतात: ते आपला स्वार्थ सोडून इतरांचे काम करतात. काही सामान्य असतात: तेही इतरांसाठी झटतात, पण आपल्या स्वार्थाला धक्का लागणार नाही इतपतच. जे आपल्या फायद्यासाठी दुसऱ्याचे हित उद्ध्वस्त करतात, ते माणसाच्या रूपातले राक्षस. आणि जे काहीही फायदा नसताना दुसऱ्याचे हित उद्ध्वस्त करतात, ते कोण, ते आम्हाला ठाऊक नाही.” श्लोक चार पायऱ्यांची शिडी उतरतो. सर्वांत वर सज्जन: दुसऱ्याच्या लाभासाठी ते आपला लाभ सोडतात. त्याखाली सामान्य: स्वतःला काही खर्च पडत नसेल, तर ते मदत करतात. त्याखाली राक्षस: स्वतःच्या फायद्यासाठी ते इतरांचे नुकसान करतात. हाच तळ वाटतो. राक्षसाला निदान काहीतरी हवे तरी असते. पण त्याहूनही खालची एक पायरी आहे: काहीही मिळणार नसताना, केवळ द्वेषापोटी किंवा गंमत म्हणून नुकसान करणारा माणूस. इथे कवींकडचे शब्दच संपतात. “राक्षस” हे नावसुद्धा या माणसासाठी फार चांगले. श्लोक खांदे उडवून संपतो: याला काय म्हणावे, ते आम्हाला ठाऊक नाही. नीतिशतक, श्लोक ७४ (परोपकार).