नीतिशतक
हंसाची देणगी
अम्भोजिनीवननिवासविलासमेव हंसस्य हन्ति नितरां कुपितो विधाता । न त्वस्य दुग्धजलभेदविधौ प्रसिद्धां वैदग्ध्यकीर्तिमपहर्तुमसौ समर्थः ॥
“कोपलेला विधाता हंसाचे कमळवनातल्या विहाराचे सुख पार उद्ध्वस्त करू शकेल. पण दूध आणि पाणी वेगळे करण्याचे हंसाचे प्रसिद्ध कौशल्य, त्याची ती कीर्ती, तो हिरावून घेऊ शकत नाही.” भारतीय काव्यातला हंस कमळांनी भरलेल्या सरोवरांत राहतो. दूध आणि पाणी एकत्र केले, तर हंस दूध पितो आणि पाणी मागे ठेवतो, अशी कवींची समजूत होती. ही कवींची समजूत आहे, निसर्गाच्या अभ्यासकाची नाही. कालिदासाच्या प्रसिद्ध “शाकुंतल” नाटकातही ती आहे: हंस दूध घेतो, आणि त्यात मिसळलेले पाणी सोडून देतो. विधाता म्हणजे ब्रह्मदेव; प्रत्येक जिवाच्या वाट्याला काय यायचे, ते तोच ठरवतो. तो हंसाचे घर, आराम आणि सुख हिरावू शकतो. पण त्याच्या देणगीला तो हात लावू शकत नाही. कारण ती देणगी हंसाच्या मालकीची एखादी वस्तू नाही; तो हंसाचा स्वभावच आहे. हंस म्हणजे विद्वान माणूस, आणि त्याची देणगी म्हणजे त्याचा विवेक: खरे-खोटे आणि उत्तम-हीन ओळखण्याची शक्ती. या श्लोकांवरचा एक जुना टीकाकार हे सरळ सांगतो: माणसाच्या स्वभावाचाच भाग असलेला गुण कोणीही हिरावून घेऊ शकत नाही. दैव दुबळे आहे, असे श्लोक म्हणत नाही. घर, आराम आणि सुख यांवर तो विधात्याच्या कोपाला पूर्ण सत्ता देतो. तो फक्त एक रेषा आखतो. महाभारतात ती रेषा दिसते. द्यूतात राज्य हरल्यावर युधिष्ठिर वनात राहायला गेला. तिथे एका सरोवराचे रक्षण करणाऱ्या यक्षाने प्रश्नांमागून प्रश्न विचारून त्याची परीक्षा घेतली, आणि त्याच्या उत्तरांनी त्याच्या भावांचे प्राण वाचले. दैवाने त्याचे सिंहासन नेले होते. त्याच्या विवेकाला मात्र ते शिवलेही नव्हते. वर्थम या १८८६ च्या इंग्रजी अनुवादकाने नोंदवल्याप्रमाणे, हे चित्र पुढे म्हणीत रूढ झाले. योग्य-अयोग्य ओळखण्याच्या बुद्धीला मराठी आणि हिंदीत आजही “नीरक्षीरविवेक” म्हणतात: पाणी आणि दूध वेगळे करण्याची देणगी. नीतिशतक, श्लोक १८ (विद्वान).