नीतिशतक
मगरीच्या दाढेतले रत्न
प्रसह्य मणिमुद्धरेन्मकरवक्त्रदंष्ट्राङ्कुरात् समुद्रमपि संतरेत्प्रचलदूर्मिमालाकुलम् । भुजङ्गमपि कोपितं शिरसि पुष्पवद्धारयेन्न तु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयेत् ॥
धाडसाची तीन कामे, आणि सगळ्या धाडसापलीकडची एक गोष्ट. “मगरीच्या तोंडातल्या टोकदार दाढांमधून माणूस जोर करून रत्न उपटून काढू शकेल. लाटांमागून लाटा उसळणारा समुद्रही तो पार करू शकेल. चिडलेला साप फुलासारखा डोक्यावर धारण करू शकेल. पण आपल्याच मताला चिकटून बसलेल्या मूर्खाचे मन तो वळवू शकणार नाही.” प्रत्येक कामाला वेगळे काहीतरी लागते. पहिल्याला ताकद आणि छाती लागते: समुद्रातले आणि नदीतले ते महाकाय जनावर, मगर, खिळ्यांसारख्या तीक्ष्ण दातांमध्ये रत्न धरून बसलेले असते. दुसऱ्याला चिकाटी लागते: समुद्र लाटांच्या “माळांनी” वेढलेला असतो, एका रांगेमागून दुसरी रांग येत असते. तिसऱ्याला शांतपणा लागतो. फूल केसांत हलकेच माळले जाते; आणि कवी फूत्कार टाकणारा सापही तसाच डोक्यावर धारण करायला सांगतात. तिन्ही कामे जिवावर बेतणारी आहेत. तिन्ही, अगदी कदाचित का होईना, करता येण्यासारखी आहेत. चौथे करताच येत नाही. या श्लोकातला मूर्ख नुसता मंदबुद्धी नाही. त्याच्यासाठी आलेला शब्द आहे “प्रतिनिविष्ट”: उलट्या मताला घट्ट चिकटून बसलेला. तेलंग त्याचा अर्थ “हेकेखोर, हट्टी” असा देतात. महाभारतात याचे सर्वांत स्पष्ट उदाहरण आहे. महायुद्धापूर्वी कृष्ण शांतीसाठी रदबदली करायला कौरवांच्या दरबारात गेला. युधिष्ठिराने सांगितले होते, की पांडव पाच गावांवरही समाधान मानतील. दुर्योधनाने उत्तर दिले, सुईच्या अग्रावर मावेल एवढी जमीनसुद्धा मी देणार नाही. कृष्णाने विनवले, वडीलधाऱ्यांनी विनवले, दुर्योधनाची स्वतःची आई गांधारी हिनेही विनवले. तो जागचा हलला नाही. मग हे मगरीच्या तोंडातून रत्न काढण्यापेक्षा कठीण का? धोका धैर्यापुढे हार मानतो, समुद्र चिकाटीपुढे, आणि साप स्थिर हातापुढे. बंद मन कशापुढेच हार मानत नाही. प्रत्येक युक्तिवाद त्याला आपली जागा धरून ठेवण्याचे आणखी एक कारण वाटतो. श्लोक मूर्खाला दुष्ट म्हणत नाही. तो एवढेच सांगतो, की त्याच्यापुढे ताकद, कौशल्य आणि धैर्य सगळेच निरुपयोगी ठरतात. हीच शेवटची ओळ पुढच्या श्लोकाचाही शेवट करते; तिथे तिन्ही कामे धोकादायक नाहीत, तर अशक्य आहेत. नीतिशतक, श्लोक ४ (मूर्ख).