नीतिशतक
नऊ प्रश्न
को लाभो गुणिसंगमः किमसुखं प्राज्ञेतरैः संगतिः का हानिः समयच्युतिर्निपुणता का धर्मतत्त्वे रतिः । कः शूरो विजितेन्द्रियः प्रियतमा कानुव्रता किं धनं विद्या किं सुखमप्रवासगमनं राज्यं किमाज्ञाफलम् ॥
पुस्तकाच्या शेवटच्या भागात, श्लोक १०३ ते ११० मध्ये, तेलंगांना इतर प्रतींत सापडलेले आठ श्लोक एकत्र केले आहेत. या भागाची सुरुवात एका प्रश्नमंजूषेने होते. “लाभ कोणता? गुणी माणसांची संगत. दुःख कोणते? मूर्खांची संगत. हानी कोणती? वेळ चुकणे. निपुणता कोणती? धर्माच्या तत्त्वात रमणे. शूर कोण? ज्याने इंद्रिये जिंकली तो. सर्वांत प्रिय पत्नी कोणती? एकनिष्ठ असते ती. धन कोणते? विद्या. सुख कोणते? परमुलखात राहावे न लागणे. राज्य कोणते? आपली आज्ञा पाळली जाणे.” प्रश्नांत जगाचेच शब्द आहेत: लाभ, हानी, निपुणता, शूर, धन, राज्य. उत्तरे हळूच त्या शब्दांचा अर्थ बदलतात. लाभ म्हणजे पैसा नव्हे, संगत; आणि दुःख म्हणजे चुकीची संगत. हानी म्हणजे हरवलेली थैली नव्हे, तर हुकलेली संधी: एखाद्या गोष्टीची योग्य वेळ निघून जाणे. निपुणता म्हणजे चलाखी नव्हे, तर धर्माच्या गाभ्यावरचे प्रेम. शूराचे उत्तर सर्वांत धाडसी वळण घेते. तो कोणतीही लढाई जिंकत नाही; त्याचा विजय स्वतःच्या इंद्रियांवर आहे. धन म्हणजे विद्या, जी कोणताही चोर चोरू शकत नाही. सुखाचे उत्तर सर्वांत साधे: घरीच राहणे. जुन्या जगात पोटासाठी परमुलखात राहणे म्हणजे अनोळखी माणसे, हाल, आणि वाटेत धोके. राज्याचे माप एकाच गोष्टीने होते: आपला शब्द पाळला जातो की नाही. अठ्ठेचाळिसाव्या श्लोकाने राजसेवेच्या लाभांत आज्ञा करण्याच्या सत्तेला पहिले स्थान दिले होते. हा प्रकार जुना आहे. महाभारतात सरोवराची राखण करणारा एक यक्ष युधिष्ठिराची अशाच प्रश्नांनी परीक्षा घेतो. युधिष्ठिराचे एक उत्तर याच्या अगदी जवळचे आहे: ज्याच्यावर कर्ज नाही, आणि ज्याला परमुलखात राहावे लागत नाही, तो माणूस सुखी. नीतिशतक, श्लोक १०३ (आणखी श्लोक).