नीतिशतक
खरा जन्म
परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते । स जातो येन जातेन याति वंशः समुन्नतिम् ॥
“या फिरत्या संसारात मेलेला असा कोण आहे, जो पुन्हा जन्मत नाही? ज्याच्या जन्माने त्याचे कूळ उन्नतीला जाते, तोच खरा जन्मला.” संसार हा शब्द इथे घर-प्रपंचाच्या अर्थाने नाही. संसार म्हणजे जन्म, मृत्यू आणि पुनर्जन्म यांचे चक्र; भारतीय श्रद्धेनुसार प्रत्येक जीव या चक्रात फिरत असतो. या चक्रात जन्म घेणे यात विशेष काही नाही. मरणारा प्रत्येक जण पुन्हा पुन्हा परत येतोच. मग कोणता जन्म सार्थ ठरतो? श्लोक उत्तर देतो: कुळाला मोठेपणा देणारा. इथे कूळ म्हणजे बापाकडून मुलाकडे चालत आलेला वंश, त्याचे नाव आणि त्याची प्रतिष्ठा. ते नाव उंचावणाऱ्या मुलाने आपल्या जन्माला अर्थ दिला. ज्याने त्यात काहीच भर घातली नाही, तो इतरांसारखा फक्त जन्मला, एवढेच. हा श्लोक हितोपदेशाच्या सुरुवातीजवळही आढळतो. हितोपदेश म्हणजे तरुण राजपुत्रांना शिकवण देण्यासाठी सांगितलेल्या कथांचा ग्रंथ. नीतिशतक, श्लोक ३२ (मान आणि शौर्य).