नीतिशतक
तापलेले लोखंड, कमळाचे पान आणि शिंपला
संतप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न ज्ञायते मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं राजते । स्वात्यां सागरशुक्तिमध्यपतितं तन्मौक्तिकं जायते प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते ॥
“लालबुंद तापलेल्या लोखंडावर पडलेल्या पाण्याचे नावही उरत नाही. तेच पाणी कमळाच्या पानावर मोत्यासारखे चमकते. स्वाती नक्षत्रात समुद्रातल्या शिंपल्यात पडले, तर त्याचा मोतीच होतो. बहुधा माणसाचे गुण, हीन, मध्यम किंवा उत्तम, संगतीतूनच येतात.” तिन्ही थेंब एकाच पाण्याचे. फरक एवढाच, की ते कुठे पडतात. तापलेल्या लोखंडावर थेंब चर्र करतो आणि नाहीसा होतो. कमळाच्या पानावर तो टपोरा होऊन मोत्यासारखा दिसतो. शिंपल्यात तो खराखुरा मोती बनतो. स्वाती हा एक तारा, भारतीय पंचांगातल्या नक्षत्रांपैकी एक. स्वाती नक्षत्रात समुद्रातल्या शिंपल्यात पडलेल्या पावसाचा मोती होतो, अशी जुनी भारतीय समजूत होती. म्हणजे वाईट संगत माणसाचा नाश करते, मध्यम संगत त्याला उसनी चमक देते, आणि उत्तम संगत त्याला खरोखर मोलाचा बनवते. “बहुधा” असे म्हणून कवी सावध राहतात: सगळेच काही संगतीवर ठरत नाही. नीतिशतक, श्लोक ६७ (सज्जन).