नीतिशतक
ज्वर उतरला
यदा किञ्चिज्ज्ञोहं द्विप इव मदान्धः समभवं तदा सर्वज्ञोस्मीत्यभवदवलिप्तं मम मनः । यदा किञ्चित्किञ्चिद्बुधजनसकाशादवगतं तदा मूर्खोस्मीति ज्वर इव मदो मे व्यपगतः ॥
इथे भर्तृहरी कबुली देतात. “मला थोडेसे कळू लागले, तेव्हा मदाने आंधळ्या झालेल्या हत्तीसारखा मी गर्वाने आंधळा झालो, आणि ‘मला सगळे कळते’ या विचाराने माझे मन फुगून गेले. मग ज्ञानी माणसांच्या सहवासात हळूहळू मला थोडे थोडे कळू लागले. ‘मी मूर्ख आहे’ हा विचार आला, आणि माझा मद तापासारखा उतरला.” श्लोक “मद” या शब्दावर फिरतो. मद म्हणजे गर्व; आणि मद म्हणजे हत्तीचा माजाचा काळही. त्या काळात नर हत्तीच्या गंडस्थळांतून काळसर द्रव वाहतो, आणि तो अर्धांध होऊन समोर येईल त्याच्यावर धावून जातो. एकाच शब्दात तरुणाचा अहंकारही मावतो आणि त्या जनावराचा उन्मादही. दोन चित्रे या कवितेला चौकट देतात. सुरुवातीला गर्व म्हणजे माज, हत्तीला आंधळा आणि धोकादायक करणारा. शेवटी तो ताप आहे: अंग जळते, सगळे उलटेपालटे दिसते, आणि मग तो उतरतो. हा इलाज कसा झाला, ते पाहा. तो सावकाश झाला, “थोडे थोडे” करत; आणि सहवासातून झाला, आपल्यापेक्षा जास्त जाणणाऱ्यांच्या जवळ बसल्याने. तेलंग नोंदवतात, की “मला थोडेसे कळत होते” हा मागे वळून पाहताना दिलेला निकाल आहे. त्या वेळी तर हा माणूस स्वतःला पंडितच समजत होता. आपल्यापैकी बहुतेक जण या दोन्ही अवस्थांतून गेलेले असतात. एखाद्या विषयात एक वर्ष झाले, की माणूस शिक्षकाच्याच चुका काढायला तयार असतो. दहा वर्षे झाली, की अजून किती कळायचे बाकी आहे, ते त्याला दिसू लागते. हा तिसराच श्लोक, आतून पाहिलेला. तिथल्या अर्धवट शहाण्याला ब्रह्मदेवही राजी करू शकत नव्हता. इथे कवी कबूल करतात, की तो माणूस मीच होतो; आणि आपण बरे कसे झालो, ते सांगतात. या विभागातला हा सर्वांत सौम्य श्लोक, कारण यातला मूर्ख कवी स्वतःच आहेत. नीतिशतक, श्लोक ८ (मूर्ख).