नीतिशतक
नीच, मध्यम आणि उत्तम
प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः । विघ्नैः पुनःपुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारभ्य चोत्तमजना न परित्यजन्ति ॥
“विघ्नांच्या भीतीने नीच माणसे सुरुवातच करत नाहीत. मध्यम माणसे सुरुवात करतात, आणि विघ्ने आली की थांबतात. उत्तम माणसे मात्र एकदा सुरुवात केल्यावर, विघ्ने पुन्हा पुन्हा आदळली तरी, काम सोडत नाहीत.” माणसांचे तीन प्रकार, आणि कसोटी एकच: काम अवघड झाले, की ते काय करतात. श्लोकाची रचना शिडीसारखी आहे; प्रत्येक पायरी खालच्या पायरीपेक्षा एक पाऊल पुढे जाते. सुरुवातच न करणे; सुरुवात करून थांबणे; सुरुवात करून धरून ठेवणे. ही कसोटी कशाची नाही, ते पाहा. ती बुद्धिमत्तेची नाही, आणि यशाचीही नाही. उत्तमांनाही विघ्ने येतात, पुन्हा पुन्हा; आणि त्यांना विजयाचे वचन दिलेले नाही. श्लोक एवढेच म्हणतो, की ते काम हातचे सोडत नाहीत. प्रत्येक गोष्टीत घाईने उडी घेण्याचीही श्लोक स्तुती करत नाही. नीचांचा दोष भीती आहे, सावधपणा नाही. मध्यमांचा दोष माघार आहे, अपयश नाही. आपल्यापैकी बहुतेकांना मधली पायरीच चांगली ठाऊक असते: अर्धवट शिकलेली भाषा, अर्धवट लिहिलेले पुस्तक. सर्वांत वरच्या पायरीचे उदाहरण रामायण देते. भगीरथ राजाने गंगा स्वर्गातून खाली आणायचे काम हाती घेतले. त्याच्या पूर्वजांनी हा प्रयत्न केला होता, आणि तो पुरा न करताच ते मरण पावले होते. विघ्नामागून विघ्न आले, पण नदी पृथ्वीवर पोहोचेपर्यंत भगीरथाने हार मानली नाही. सगळ्या विघ्नांना तोंड देऊन पुऱ्या केलेल्या कष्टाला मराठी आणि हिंदीत आजही “भगीरथ प्रयत्न” म्हणतात. हा श्लोक “मुद्राराक्षस” या संस्कृत नाटकातही आढळतो. ते नाटक पहिल्या मौर्य राजाचा मंत्री चाणक्य याच्यावर आहे. श्लोकातल्या तीन पायऱ्या लक्षात ठेवायला सोप्या आहेत, आणि प्रत्येक वाचकाला त्या शिडीवर आपली जागा सापडते. नीतिशतक, श्लोक २७ (विद्वान).