नीतिशतक
तलवारीच्या धारेवरचे व्रत
प्रिया न्याय्या वृत्तिर्मलिनमसुभङ्गेप्यसुकरं त्वसन्तो नाभ्यर्थ्याः सुहृदपि न याच्यः कृशधनः । विपद्युच्चैः स्थेयं पदमनुविधेयं च महतां सतां केनोद्दिष्टं विषममसिधाराव्रतमिदम् ॥
विभागाचा शेवट सज्जनांच्या आचारधर्माने होतो. “प्रामाणिक उपजीविका त्यांना प्रिय असते. प्राणावर बेतले, तरी हीन कृत्य करणे त्यांना जड जाते. दुष्टांपुढे हात पसरायचा नाही. मित्राची परिस्थिती बेताची असेल, तर त्याच्याकडेही याचना करायची नाही. संकटात ताठ उभे राहायचे, आणि थोरांच्या पावलांवर पाऊल टाकून चालायचे. तलवारीच्या धारेवर चालण्यासारखे हे कठीण व्रत सज्जनांना कोणी शिकवले?” सहाही नियम स्वाभिमानाचे रक्षण करतात. दोन जगण्याविषयी आहेत: प्रामाणिकपणे जगायचे, आणि जीव वाचवण्यासाठीसुद्धा हीनपणे नाही. दोन मागण्याविषयी: दुष्टांकडे कधीच नाही, आणि गरीब मित्राकडेही नाही. दोन संकटाविषयी: मान ताठ, नजर थोरांवर. असिधाराव्रत, म्हणजे तलवारीच्या धारेवरचे व्रत, हे अतिशय कडक व्रताचे जुने नाव होते. ते पाळणे म्हणजे पात्यावरून चालणे: पाय जरा घसरला, की कापलेच म्हणून समजा. हे नियमही तितकेच अरुंद आहेत: हात पसरण्यापेक्षा उपाशी राहायचे, आणि वाकण्यापेक्षा मरणाला सामोरे जायचे. मोडेन पण वाकणार नाही, हाच तो बाणा. प्रश्नाला उत्तराची गरज नाही. कोणत्याही गुरूने हे व्रत सज्जनांवर लादलेले नाही; ते स्वभावानेच ते पाळतात. नीतिशतक, श्लोक २८ (विद्वान).