नीतिशतक
धनाच्या तीन वाटा
दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य । यो न ददाति न भुङ्क्ते तस्य तृतीया गतिर्भवति ॥
“दान, भोग आणि नाश: धनाच्या या तीन गती आहेत. जो देत नाही आणि भोगतही नाही, त्याच्या धनाला तिसरी गती मिळते.” छोटा श्लोक, एखाद्या हिशोबासारखा मांडलेला. धन एका जागी थांबत नाही. ते तीनपैकी एका दारातून बाहेर पडते. पहिले दार दानाचे: गरजूंना, विद्वानांना, एखाद्या चांगल्या कामासाठी. दुसरे भोगाचे: अन्न, वस्त्र, घर, मेजवानी. तिसरे नाशाचे: चोर, आग, भांडणारे वारस, किंवा नुसता काळ. कंजूष माणसाला वाटते, आपल्याला चौथा मार्ग सापडला आहे: साठवून ठेवणे. श्लोक असा मार्ग मानतच नाही. पहिली दोन दारे बंद करून त्याने नकळत तिसरेच निवडले आहे. दान पहिले सांगितले आहे. भोग दुसरा, आणि श्लोक त्याला तुच्छ मानत नाही: माणूस आपला पैसा स्वतःच्या सुखी जगण्यासाठी वापरू शकतो. नाश शेवटी येतो; जो दोन्हींपैकी काहीच करत नाही, त्याच्यासाठी उरलेला तोच एक रस्ता. पुढच्या गरजेसाठी केलेल्या बचतीवरही श्लोक हल्ला करत नाही. त्याचा नेम आहे तो साठवण्यासाठीच साठवलेल्या, कधी न दिलेल्या आणि कधी न वापरलेल्या संचयावर. आयुष्यभर काटकसर करणाऱ्या, साधे खाणाऱ्या आणि कोणाला काहीच न देणाऱ्या माणसाचा विचार करा. तो गेल्यावर त्याचे मुलगे पैशावरून भांडतात, आणि त्या भांडणातच पैसा संपतो. त्याचे धन अखेर तिसऱ्या वाटेनेच गेले, आणि त्याचे सुख त्याला कधी मिळालेच नाही. श्लोक खरा ठरतो, कारण धन नेहमी फिरतेच असते. प्रश्न एवढाच, की त्याची वाट मालक निवडतो की नाही. याचे सरळ गणित लक्षात ठेवायला सोपे आहे, आणि हा श्लोक वारंवार उद्धृत केला जातो; बहुधा हात आखडता घेणाऱ्यांना उद्देशून. नीतिशतक, श्लोक ४३ (धन).