नीतिशतक
वाळूतून तेल
लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन् पिबेच्च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्दितः । कदाचिदपि पर्यटञ्छशविषाणमासादयेन्न तु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयेत् ॥
चौथ्या श्लोकाचे ध्रुवपद परत येते, पण आता कामे धोकादायक नाहीत, फक्त अशक्य आहेत. “वाळू जोर लावून पिळलीस, तर कदाचित तिच्यातूनही तेल निघेल. तहानेने व्याकूळ झालास, तर मृगजळातूनही पाणी पिशील. खूप भटकलास, तर कदाचित सशाचे शिंगही तुला सापडेल. पण आपल्याच मताला चिकटून बसलेल्या मूर्खाचे मन तू वळवू शकणार नाहीस.” सशाचे शिंग हा संस्कृतमध्ये, जी गोष्ट अस्तित्वातच नाही, तिच्यासाठी रूढ शब्दप्रयोग होता. मृगजळाला संस्कृतमध्ये “मृगतृष्णा”, हरणाची तहान, म्हणतात: चमचमणाऱ्या पाण्यामागे धावणाऱ्या, पण तिथे कधीच न पोहोचणाऱ्या हरणावरून. वाळूतून तेल म्हणजे काहीच हाती न लागणारे कष्ट. खरी गंमत “कदाचित” या शब्दात आहे. कवी एकामागून एक अशक्य गोष्टी चेहऱ्यावरची रेषाही न हलवता मान्य करत जातात, आणि तरीही शेवटची गोष्ट मान्य करत नाहीत. हट्टी मूर्खापेक्षा सशाचे शिंग सापडण्याचीच शक्यता जास्त. नीतिशतक, श्लोक ५ (मूर्ख).