नीतिशतक
तोडलेले झाड पुन्हा फुटते
छिन्नोपि रोहति तरुः क्षीणोप्युपचीयते पुनश्चन्द्रः । इति विमृशन्तः सन्तः संतप्यन्ते न विप्लुता लोके ॥
“तोडलेले झाडही पुन्हा वाढते. क्षीण झालेला चंद्रही पुन्हा भरत जातो. हे लक्षात घेऊन सज्जन उद्ध्वस्त झाले, तरी जगात दुःखाने होरपळत नाहीत.” ही दोन्ही चित्रे जगातली सर्वांत साधी, आणि हीच त्यांची ताकद. जमिनीलगत तोडलेले झाड नेहमीच मरत नाही. एखाद्या ऋतूत बुंध्यातून हिरवे कोंब फुटतात, आणि काही वर्षांत तिथे पुन्हा झाड उभे राहते. चंद्र रात्रीमागून रात्र आकसत जातो, बारीक कोर होतो, आणि मग दिसेनासा होतो. मग तो भरू लागतो, आणि पंधरवड्यात पूर्ण होतो. सज्जन या दृश्यांतून एक विचार घेतात. नुकसान म्हणजे कथेचा शेवट नव्हे. जे छाटले गेले ते पुन्हा वाढू शकते; जे झिजले ते पुन्हा भरू शकते. श्लोक काय मान्य करतो ते पाहा. सज्जन “उद्ध्वस्त” झालेले आहेत: कोसळलेले, धुळीला मिळालेले. ते दुर्दैवातून सुटतात, असा आव श्लोक आणत नाही. ते सुटतात फक्त होरपळीतून, कारण दुर्दैव कायमचे असेलच असे नाही, हे त्यांना ठाऊक असते. प्रत्येक नुकसान भरून निघेल, असे वचन इथे नाही; इथे आहे ती नुकसानाकडे पाहण्याची एक दृष्टी, जी माणसाला निराशेत बुडू देत नाही. ऐन कापणीच्या आठवडाभर आधी गारपिटीने पीक आडवे झालेल्या शेतकऱ्याचा विचार करा. तो दुःख करतो. मग विहिरीजवळच्या कडुनिंबाकडे पाहतो. दोन वर्षांपूर्वी तो बुंध्यापर्यंत तोडला होता; आज तो पानांनी डवरला आहे. शेतकरी उठतो, आणि बियाणे आणायला जातो. वर्थम यांनी १८८६ मध्ये हे श्लोक इंग्रजीत आणले. त्यांनी या श्लोकाशेजारी बायबलमधल्या ईयोबाच्या पुस्तकातली एक ओळ दिली आहे: “झाड तोडले, तरी त्याला आशा असते, की ते पुन्हा फुटेल.” वर्थम पुढे म्हणतात, की ईयोब यातून वेगळाच निष्कर्ष काढतो: झाड पुन्हा फुटते, पण मेलेला माणूस कायमचा जातो. भर्तृहरी त्याच दृश्यातून दिलासा घेतात. या श्लोकाने धैर्याचा विभाग संपतो. नीतिशतक, श्लोक ८७ (धैर्य).