नीतिशतक
भर्तृहरी कोण होते?
॥ नीतिशतकम् ॥
या पुस्तकातले श्लोक एकाच नावाने चालत आले आहेत: भर्तृहरी. ते नेमके कोण होते, हे कोणीच खात्रीने सांगू शकत नाही. परंपरा त्यांना उज्जयिनीचा राजा मानते. उज्जयिनी ही मध्य भारतातल्या माळव्याची जुनी राजधानी. प्रसिद्ध राजा विक्रमादित्य हा त्यांचा भाऊ, असेही परंपरा सांगते. एके दिवशी त्यांनी राज्य सोडले आणि संन्यासी होऊन ते वनात गेले, अशी कथा आहे. उज्जयिनीजवळची एक गुहा आजही त्यांची गुहा म्हणून दाखवली जाते. व्याकरणावरचा “वाक्यपदीय” हा ग्रंथही परंपरा त्यांच्याच नावावर घालते. कवी आणि वैयाकरण एकच होते, हे काही संपादकांनी परंपरेच्या आधारावर मान्य केले. परंपरेपलीकडे दोन्हीपैकी कोणत्याच बाजूने पुरावा नाही. विद्वानांनी सांगितलेल्या काळांत शतकांचे अंतर आहे. काशीनाथ त्र्यंबक तेलंग यांच्या १८७४ च्या आवृत्तीतून या पुस्तकाचा संस्कृत पाठ घेतला आहे. तेलंगांच्या मते भर्तृहरी इसवी सनाच्या पहिल्या शतकाच्या अखेरीस किंवा दुसऱ्याच्या सुरुवातीला होऊन गेले. इतरांनी आठवे किंवा नववे शतक मानले, कारण वैराग्याचे श्लोक वेदान्ताची, म्हणजे उपनिषदांच्या तत्त्वज्ञानाची, भाषा बोलतात. १८८६ मध्ये या श्लोकांचा इंग्रजी अनुवाद करणाऱ्या वर्थम यांना तर असा कोणी माणूस खरोखर होऊन गेला का, याचीच शंका होती.
फळाची आख्यायिका
॥ नीतिशतकम् ॥
या राजांभोवती एक आख्यायिका तयार झाली. या श्लोकांवरचा एक जुना टीकाकार दुसऱ्या श्लोकावरच्या टीपेत ती सांगतो, आणि तेलंग ती पुढे देतात. विक्रम राजाच्या हाती एक फळ आले. जो ते खाईल, तो कधीच मरणार नाही. विक्रमाने ते एका ब्राह्मणाला दिले, आणि ब्राह्मणाने भर्तृहरी राजाला. राजांनी ते आपल्या लाडक्या राणीला दिले. राणीने ते आपल्या गुप्त प्रियकराला दिले. त्याने ते आपल्या आवडत्या स्त्रीला दिले. आणि त्या स्त्रीच्या हातात राजांना ते फळ पुन्हा दिसले. फळ प्रेमिकांच्या एका वर्तुळातून फिरून आले होते. प्रत्येक जण ज्याच्यावर प्रेम करत होता, ते दुसऱ्याच कोणाच्या प्रेमात होते. दुसऱ्या श्लोकामागची कथा हीच, असे टीकाकार म्हणतो. आख्यायिकेच्या मोठ्या रूपात राजे जगाकडे पाठ फिरवतात, राज्य विक्रमाकडे सोपवतात आणि वनात जातात. ही कथा पुढे सांगणाऱ्या विद्वानांपैकी फार थोड्यांनी तिच्यावर विश्वास ठेवला. वर्थम यांना तर दुसरा श्लोक इतका मोघम वाटला, की त्याच्या आधारावर कोणाचे चरित्र उभे करता येणार नाही. म्हणून ती इथे जशी आहे तशी सांगितली आहे: एक कथा म्हणून.
तीन शतके
॥ नीतिशतकम् ॥
परंपरा भर्तृहरींच्या नावावर तीन शतके देते. शतक म्हणजे सुमारे शंभर छोट्या श्लोकांचे पुस्तक. शृंगारशतक प्रेमावर आहे. नीतिशतक नीतीवर आहे: वागणूक, व्यवहारज्ञान, माणसांत कसे जगावे यावर. वैराग्यशतक वैराग्यावर आहे: जगाकडे पाठ फिरवणे, वासना शांत होत जाणे. तेलंगांच्या आवृत्तीप्रमाणे हे संकेतस्थळही दुसरे आणि तिसरे शतक देते. ही दोन शतके फार पूर्वीपासून जोडीने चालत आली आहेत. १६५१ मध्ये एका डच पाद्र्याने युरोपातल्या वाचकांसाठी भर्तृहरींचे दोनशे श्लोक छापले, ते याच दोन शतकांतले होते. त्याला शिकवणाऱ्या ब्राह्मणाने प्रेमाच्या कविता समजावून सांगायला नकार दिला होता. हे सगळे श्लोक एकाच माणसाने लिहिले का? काही श्लोक इतर ग्रंथांतही आढळतात; कालिदासाचे शाकुंतल नाटक हा त्यांपैकी एक. म्हणून काही विद्वानांना ही शतके आधीपासून प्रचलित असलेल्या सुभाषितांचा संग्रह वाटली. इतरांना सगळीकडे एकच आवाज ऐकू आला. परंपरा हे श्लोक भर्तृहरींचे मानते; म्हणून हे संकेतस्थळ साध्या रिवाजाप्रमाणे “भर्तृहरी म्हणतात” असे लिहिते.
ही आवृत्ती
॥ नीतिशतकम् ॥
इथला संस्कृत पाठ तेलंगांचा आहे. त्यांनी या ग्रंथाच्या पंधरा प्रती तपासल्या: सहा छापील आणि नऊ हस्तलिखित. त्यांनी पाठ निवडले, आणि इतर प्रतींत कुठे फरक आहे ते नोंदवले. त्यांची ही काळजीपूर्वक केलेली आवृत्ती आता कोणालाही मुक्तपणे वापरता येते. म्हणून या पुस्तकाचा पाठ तिच्यातून घेतला आहे: त्यांचा क्रम, त्यांचे क्रमांक आणि त्यांचे पाठ. त्यांचे नीतिशतक दोन श्लोकांनी सुरू होते: एक ईश्वराला नमस्कार, आणि दुसरा आख्यायिकेचा श्लोक. मग दहा विभाग येतात: मूर्ख, विद्वान, मान आणि शौर्य, धन, दुर्जन, सज्जन, परोपकार, धैर्य, दैव आणि कर्म. त्यानंतर तेलंगांना इतर प्रतींत सापडलेले आठ श्लोक येतात; त्यांपैकी १०४ वा श्लोक ३३ वाच श्लोक दुसऱ्या रूपात पुन्हा देतो. काही आवृत्त्या ज्याला अगदी सुरुवातीला ठेवतात, असा एक अधिक श्लोक पुस्तकाचा शेवट करतो. एखादा प्रसिद्ध श्लोक वेगळ्या रूपात अधिक परिचित असेल, आणि त्या फरकाने अर्थ बदलत असेल, तर त्या श्लोकाखाली तसे एका ओळीत सांगितले आहे. या ग्रंथांच्या प्रती एकमेकींशी जुळत नाहीत, आणि बहुतेक प्रतींत शंभरांहून जास्त श्लोक आहेत. पुढे दामोदर धर्मानंद कोसंबी यांनी १९४८ मध्ये चिकित्सक आवृत्ती काढली. तिच्यात यांपैकी अनेक श्लोक केवळ काही हस्तलिखितांतच आढळले.