नीतिशतक
सिंह गवत खात नाही
क्षुत्क्षामोपि जराकृशोपि शिथिलप्रायोपि कष्टां दशामापन्नोपि विपन्नदीधितिरपि प्राणेषु नश्यत्स्वपि । मत्तेभेन्द्रविभिन्नकुम्भकवलग्रासैकबद्धस्पृहः किं जीर्णं तृणमत्ति मानमहतामग्रेसरः केसरी ॥
नवा विभाग सुरू होतो, मान आणि शौर्य यांचा; आणि त्याची सुरुवात होते पशूंच्या राजापासून. “तो भुकेने खंगलेला असेल, म्हातारपणाने कृश झालेला असेल, जवळजवळ गलितगात्र झालेला असेल, वाईट दशेत सापडलेला असेल. त्याचे तेज ओसरले असेल, प्राण निघून चालले असतील. तरीही त्याची एकच इच्छा असते: मदमत्त गजराजाचे गंडस्थळ फोडून त्यातला घास खाण्याची. मानी जीवांचा अग्रणी असलेला सिंह वाळलेले गवत खाईल काय?” श्लोकाच्या पहिल्या अर्ध्यात सहा संकटे एकावर एक रचलेली आहेत: भूक, म्हातारपण, अशक्तपणा, वाईट दिवस, ओसरलेले तेज, आणि शेवटी जवळ आलेले मरण. कवी सिंहाकडून सारे काही काढून घेतात; फक्त एक गोष्ट ठेवतात, त्याची इच्छा. ती इच्छा आहे सर्वांत कठीण शिकारीची. नर हत्तीच्या कपाळावर दोन मोठे उंचवटे असतात; त्यांना गंडस्थळे म्हणतात. संस्कृत काव्यात ती गंडस्थळे फोडणे हा सिंहाचा पराक्रम मानला जातो. मदमत्त हत्ती, म्हणजे माजाच्या काळातला हत्ती, हा जंगलातला सर्वांत भयंकर प्राणी. मरणाच्या दारातही सिंहाला त्याहून कमी काही नको. गवत हे सिंहासाठी केवळ हलक्या प्रतीचे अन्न नाही. ते त्याचे अन्नच नाही. ते खायचे, तर त्याला सिंहपणच सोडावे लागेल. म्हणून श्लोक ज्या मानाची स्तुती करतो, तो नुसता हट्ट नाही. वाकण्याची सगळी कारणे समोर असतानाही आपल्या स्वभावाला धरून राहणे, हा तो मान. कवीच्या जगातल्या विद्वानाचा विचार करा. तो कितीही गरीब झाला, तरी दोन घासांसाठी श्रीमंत मूर्खाची खुशामत करत नाही. भूक हे वाकण्याचे कारण असू शकते. पण त्याच्यासाठी ते दुसरेच काहीतरी बनून जाण्याचे कारण नाही. हेच चित्र एका प्रचलित म्हणीत आजही जिवंत आहे: सिंह उपाशी राहील, पण गवत खाणार नाही. नीतिशतक, श्लोक २९ (मान आणि शौर्य).