नीतिशतक
सारे गुण सोन्याच्या आश्रयाला
यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः स पण्डितः स श्रुतवान्गुणज्ञः । स एव वक्ता स च दर्शनीयः सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ति ॥
“ज्याच्याकडे पैसा आहे, तोच कुलीन. तोच पंडित, तोच बहुश्रुत, तोच गुणांची पारख करणारा. तोच वक्ता, आणि तोच देखणा. सारे गुण सोन्याचा आश्रय घेतात.” एखादा माणूस श्रीमंत होऊ दे; मग अचानक त्याचे घराणे जुने ठरते, त्याची मते विद्वत्तेची ठरतात, आणि त्याचा चेहरा देखणा ठरतो. भर्तृहरींना हे गुण खरे वाटत नाहीत; जग फक्त त्यांना तसे म्हणते. श्लोक हे चेहरा अगदी गंभीर ठेवून सांगतो, आणि तीच तर गंमत आहे. ही यादी विचारपूर्वक निवडली आहे. चांगले कूळ, विद्या, रसिकता, वक्तृत्व आणि सौंदर्य: नेमक्या याच गोष्टी पैशाने विकत घेता येत नाहीत. तरीही श्लोक म्हणतो, की त्या सगळ्या पैशाकडेच येतात. जगाची खुशामत निसर्गाचा नियम असल्यासारखी मांडून कवी तिचा हास्यास्पदपणा उघडा पाडतात. शेवटची ओळ हा विनोद पुढे चालवते. गुणांचे चित्र आश्रितांचे आहे. श्रीमंताच्या दारी जाणाऱ्या कवींसारखे ते आश्रयदात्याचा आसरा शोधतात. सगळे जातात तिथेच तेही जातात: जिथे सोने आहे तिथे. सोन्याने माणूस चांगला होतो, किंवा सगळे श्रीमंत मूर्ख असतात, असे श्लोक म्हणत नाही. तो म्हणतो, जगाला यातला फरक कळत नाही, आणि तो कळून घ्यायचा जग प्रयत्नही करत नाही. आपल्यापैकी बहुतेकांनी हे पाहिले आहे. एखाद्या समारंभात श्रीमंत पाहुण्याच्या साध्याशा विनोदावर सर्वांत मोठा हशा पिकतो, आणि कोणत्याही विषयावरचे त्याचे मत अखेरचे मानले जाते. तेच वाक्य एखाद्या गरीब नातेवाइकाने म्हटले, तर ते कोणाच्या लक्षातही येत नाही. श्लोक ३९ आणि ४० यांच्याबरोबर याची एक त्रयी होते: मागितलेला पैसा, गेलेला पैसा, हाती असलेला पैसा. शेवटची ओळ अनेकदा स्वतंत्रपणे उद्धृत केली जाते, आणि तीही अशाच उपरोधिक हसूने. नीतिशतक, श्लोक ४१ (धन).