नीतिशतक
लोभ असेल, तर…
लोभश्चेदगुणेन किं पिशुनता यद्यस्ति किं पातकैः सत्यं चेत्तपसा च किं शुचि मनो यद्यस्ति तीर्थेन किम् । सौजन्यं यदि किं गुणैः स्वमहिमा यद्यस्ति किं मण्डनैः सद्विद्या यदि किं जनैरपयशो यद्यस्ति किं मृत्युना ॥
“लोभ असेल, तर दुसऱ्या दोषांची गरज काय? चहाडी असेल, तर पापांची गरज काय? सत्य असेल, तर तपाची गरज काय? मन शुद्ध असेल, तर तीर्थाची गरज काय? सौजन्य असेल, तर गुणांची गरज काय? स्वतःचा मोठेपणा असेल, तर अलंकारांची गरज काय? खरी विद्या असेल, तर माणसांची गरज काय? अपकीर्ती असेल, तर मृत्यूची गरज काय?” श्लोक २१ प्रमाणे (“सहनशीलता असेल, तर शब्दांची गरज काय?”) इथेही प्रत्येक पहिली गोष्ट दुसरीचे काम करते. पहिल्या दोन जोड्या शाप आहेत. लोभ हाच पुरेसा दोष; आणि चहाडी, म्हणजे माणसांच्या पाठीमागे त्यांची निंदा करणे, हेच पुरेसे पाप. पाच जोड्या वरदान आहेत. सत्य तपाचे, म्हणजे संन्याशाच्या देहदंडाचे, काम करते; शुद्ध मनाला पवित्र नदीची गरज नसते. सौजन्यात सगळे गुण येतात, मोठेपणाला दागिने लागत नाहीत, आणि विद्या हीच पुरेशी सोबत. शेवटची जोडी सर्वांत धारदार: बदनाम माणसाला संपवायला मृत्यूची गरज नाही. अपकीर्तीने ते काम आधीच केले आहे. अनेक आवृत्त्यांत इथे “किं निजैः” आणि “किं धनैः” असे पाठ आहेत: “सौजन्य असेल, तर आपल्या माणसांची गरज काय? विद्या असेल, तर धनाची गरज काय?” नीतिशतक, श्लोक ५५ (दुर्जन).