नीतिशतक
दूध आणि पाणी
क्षीरेणात्मगतोदकाय हि गुणा दत्ताः पुरा तेखिलाः क्षीरे तापमवेक्ष्य तेन पयसा ह्यात्मा कृशानौ हुतः । गन्तुं पावकमुन्मनस्तदभवद्दृष्ट्वा तु मित्रापदं युक्तं तेन जलेन शाम्यति सतां मैत्री पुनस्त्वीदृशी ॥
“पूर्वी दुधाने आपल्यात मिसळलेल्या पाण्याला आपले सारे गुण दिले. दूध तापते आहे हे पाहून त्या पाण्याने स्वतःला अग्नीत अर्पण केले. मित्रावरचे संकट पाहून दूधही अग्नीत जायला उतावीळ झाले. पाण्याची पुन्हा भेट झाली, की ते शांत होते. सज्जनांची मैत्री अशी असते.” श्लोक स्वयंपाकघरातल्या एका रोजच्या दृश्याला दोन मित्रांची कथा बनवतो. दूध आणि पाणी एकदा मिसळले, की ते वेगळे ओळखता येत नाहीत: दुधाने आपला रंग आणि चव पाण्याला वाटून दिलेली असते. भांडे चुलीवर ठेवा. आधी पाणी जाते, वाफ होऊन वर उडते; जणू दुधाला वाचवण्यासाठी त्याने ज्वाळांत उडी घेतली. मग दूध उतू येते; जणू मित्राच्या मागे धावत निघाले. पुढचे स्वयंपाक करणाऱ्या प्रत्येकाला ठाऊक आहे: पाण्याचा एक हबका मारला, की दूध खाली बसते. त्याचा मित्र परत आलेला असतो. सज्जनही असेच आपले सर्वस्व वाटून देतात, आणि मित्राच्या पाठीशी अग्नीतही उभे राहतात. नीतिशतक, श्लोक ७५ (परोपकार).