नीतिशतक
टकलू आणि ताडाचे झाड
खल्वाटो दिवसेश्वरस्य किरणैः संतापितो मस्तके वाञ्छन्देशमनातपं विधिवशात्तालस्य मूलं गतः । तत्राप्यस्य महाफलेन पतता भग्नं सशब्दं शिरः प्रायो गच्छति यत्र भाग्यरहितस्तत्रैव यान्त्यापदः ॥
“सूर्याच्या किरणांनी डोके तापलेला एक टकलू सावलीची जागा शोधत निघाला. दैवाने त्याला एका ताडाच्या बुंध्याशी नेले. तिथेही वरून एक मोठे फळ पडले, आणि खाडकन आवाज करत त्याचे डोके फुटले. बहुधा असेच होते: दुर्दैवी माणूस जिथे जातो, तिथेच संकटेही जातात.” आधी ते टक्कल. भर दुपारच्या उन्हापासून त्याला कशाचाच आडोसा नाही, आणि माणूस खरोखर होरपळतो आहे. त्याची इच्छा अगदी रास्त आहे: त्याला सावली हवी. मग झाड. दैव त्याच्यासाठी झाड निवडते, आणि निवडते ताड. या पुस्तकातल्या संस्कृत पाठाचे संपादक तेलंग याचे मर्म दाखवतात: ताडाला सावली जवळजवळ नसतेच. त्याची सगळी पाने टोकाला असतात. म्हणजे आसराही नावापुरताच. मग फळ. ताडफळे मोठी आणि जड असतात, आणि खूप उंचावर लटकतात. उन्हाने भाजलेल्या टकलावर तो फटका झेलायला काहीच नाही. संस्कृत श्लोक तर डोके फुटल्याचा आवाजही ऐकवतो. माणसाने काहीच मूर्खपणा केलेला नाही. तो आराम शोधतो, आणि तो आरामच त्याला आडवा करतो; जणू तो धावत जाईल त्याच जागी दुर्दैव त्याची वाट पाहत बसले होते. आपण हसतो ते दैवाला, त्या माणसाला नव्हे. इथे दैवाची विनोदबुद्धी जरा क्रूरच दिसते. शेवटची ओळ या गोष्टीचा नियम बनवते, पण जपून. ती म्हणते “बहुधा”, “नेहमी” नव्हे. आणि संकटे दुर्दैवी माणूस जाईल तिथे “जातात”, जणू ती त्याच्या मागे मागे फिरतात. पुराच्या भीतीने नदीकाठचे धान्य दूर हलवणारा व्यापारी डोळ्यांसमोर आणा: त्याच आठवड्यात नवे कोठार जळून खाक होते. नीतिशतक, श्लोक ९० (दैव).