नीतिशतक
एक पाऊलही ढळत नाही
निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम् । अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा न्याय्यात्पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥
“नीतीत निपुण असलेले लोक निंदा करोत, नाहीतर स्तुती करोत. लक्ष्मी येवो, नाहीतर तिच्या मर्जीप्रमाणे निघून जावो. मरण आजच येवो, नाहीतर युगांनंतर. धीर पुरुष न्यायाच्या मार्गापासून एक पाऊलही ढळत नाहीत.” श्लोक तीन जोड्या मांडतो, आणि प्रत्येक जोडी उडवून लावतो. निंदा की स्तुती: प्रतिष्ठा. लक्ष्मी येणे की जाणे: संपत्ती. आज मरण की युगांनंतर: खुद्द जीवन. माणसाला गमावण्याची सर्वांत जास्त भीती याच गोष्टींची वाटते, आणि श्लोक मान्य करतो, की यांपैकी काहीही जाऊ शकते. इथली लक्ष्मी म्हणजे धनाची देवी. तिचे चित्र चंचल स्त्रीचे आहे: तिला वाटेल तिथे ती राहते, आणि वाटेल तेव्हा निघून जाते. पहिल्या जोडीत एक नांगी आहे. टीका करणारे कोण, तर नीतीतले तज्ज्ञ, जग कसे चालते हे जाणणारे चतुर सल्लागार. नीतीचाच एक ग्रंथ त्यांचे नाव घेतो, आणि मग त्यांना बाजूला सारतो. जगात पुढे जाण्यासाठी त्यांचा सल्ला कदाचित योग्यही असेल. पण धीर पुरुष पुढे कसे जायचे, हे विचारतच नाहीत. धीर माणसालाही निंदा बोचते, नुकसान दुखते, आणि मरण हे मरणच असते. फक्त या गोष्टी त्याचे पाय हलवू शकत नाहीत. आणि “एक पाऊल” हे शब्द नेमके आहेत: धीर माणूस वाटेवर मार खाईल, पण वाट सोडणार नाही. रामायणात याचे उदाहरण आहे. वडिलांचे वचन पाळण्यासाठी राम चौदा वर्षांसाठी वनात गेले आहेत. राजा वारल्यावर रामांचा भाऊ भरत त्यांना परत येऊन राज्य करण्याची विनंती करायला येतो. एक चतुर सल्लागार युक्तिवाद करतो, की वचन देणारा गेला, की त्याचे वचनही संपते. राम उत्तर देतात, की एकदा दिलेला शब्द पाळलाच पाहिजे, आणि ते वनातच राहतात. इथे प्रतिष्ठा, राज्य आणि वर्षानुवर्षांचे कष्ट हे सगळे एकाच दिशेला ओढतात, आणि तरीही राम ते पाऊल उचलत नाहीत. नीतिशतक, श्लोक ८३ (धैर्य).