नीतिशतक
पैशाची ऊब
तानीन्द्रियाणि सकलानि तदेव कर्म सा बुद्धिरप्रतिहता वचनं तदेव । अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः स एव त्वन्यः क्षणेन भवतीति विचित्रमेतत् ॥
“इंद्रिये सगळी तीच, काम तेच, बुद्धी तशीच तल्लख, बोलणेही तेच. तरीही पैशाची ऊब गेली, की तोच माणूस क्षणात कोणी दुसराच होतो. खरोखर, हे विचित्रच आहे.” “पैशाची ऊब” हे श्लोकाचे स्वतःचे चित्र. पैसा माणसाला ऊब देतो. तो काढून घ्या, की काहीतरी गार पडते; खरे तर माणसात काहीच बदललेले नसते. तरीही तो एकदम दुसराच होतो: जगाच्या नजरेत, आणि त्याच्या स्वतःच्या वागण्यातही. प्राण्यांच्या कथांचा जुना ग्रंथ, पंचतंत्र, जवळजवळ हेच शब्द एका उंदराच्या तोंडी घालतो. एका संन्याशाच्या भिक्षापात्रातून चोरी करण्यासाठी तो उंदीर मांजरांपेक्षा आणि माकडांपेक्षाही उंच उडी मारू शकत असे. त्याचा लपवलेला खजिना खणून काढला गेला, तेव्हा त्याला बोटभरही उडी मारता आली नाही. “खरोखर विचित्र” हे उपरोधाने म्हटले आहे. कवी गोंधळलेले नाहीत. पैशापलीकडे जगाला किती थोडे दिसते, त्याकडे ते बोट दाखवत आहेत. नीतिशतक, श्लोक ४० (धन).