नीतिशतक
राजनीतीचे अनेक चेहरे
सत्यानृता च परुषा प्रियवादिनी च हिंस्रा दयालुरपि चार्थपरा वदान्या । नित्यव्यया प्रचुरनित्यधनागमा च वेश्याङ्गनेव नृपनीतिरनेकरूपा ॥
“सत्यवादी आणि खोटारडी, कठोर बोलणारी आणि गोड बोलणारी, क्रूर आणि दयाळू, लोभी आणि उदार. नेहमी खर्च करणारी, आणि तरीही उत्पन्नाच्या ओघाने सदैव श्रीमंत. गणिकेप्रमाणे राजनीतीची अनेक रूपे असतात.” पाच जोड्या, आणि प्रत्येक जोडी परस्परविरोधी. राजनीती खरे बोलते, आणि खोटेही. ती कठोर बोलते, आणि गोडही. ती क्रूर असते आणि दयाळूही, हावरी असते आणि उदारही. रोज ती पैसा ओतते, आणि तरी उत्पन्नाचा मोठा प्रवाह तिच्याकडे सतत येत असतो. राजनीती म्हणजे इथे आजचे राजकारण नव्हे; राजाची नीती, राज्य चालवण्याची कला. तिला एकच चेहरा ठेवून चालत नाही. वेळ पाहून तिला शिक्षाही करावी लागते आणि क्षमाही, कर घ्यावा लागतो आणि दानही द्यावे लागते. प्राचीन भारतातली गणिका ही नगरातली एक कलासंपन्न स्त्री असे. तिने संगीत आणि कलांचे शिक्षण घेतलेले असे, आणि अनेक आश्रयदात्यांना खूश ठेवून ती जगत असे. प्रत्येकाला ती आपली वेगळी बाजू दाखवी, आणि तिच्या घरात पैसा येत-जात असे. तिच्याप्रमाणेच राजाच्या नीतीकडे प्रत्येक येणाऱ्यासाठी वेगळा चेहरा असतो. ही उपमा काही गौरवाची नाही; पण अशी नीती चुकीची आहे, असे श्लोक म्हणत नाही. राज्य चालवणे कसे असते, ते तो सांगतो. नीतिशतक, श्लोक ४७ (धन).