नीतिशतक
दयाळूंचे अलंकार
श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेन दानेन पाणिर्न तु कङ्कणेन । विभाति कायः करुणापराणां परोपकारैर्न तु चन्दनेन ॥
“कानाची शोभा विद्येने, कुंडलाने नव्हे. हाताची शोभा दानाने, कंकणाने नव्हे. आणि दयाळू माणसांचे शरीर शोभते ते परोपकाराने, चंदनाने नव्हे.” शरीराचे तीन भाग, तीन दागिने, आणि त्यांच्या जागी तीन अधिक चांगले दागिने. कुंडले, कंकणे आणि चंदनाची उटी हा कवींच्या काळात श्रीमंतांचा थाट होता. थंड, सुगंधी चंदनाची उटी सणासुदीला राजांच्या आणि दरबाऱ्यांच्या अंगाला लावली जात असे. प्रत्येक खरा अलंकार आपल्या जागेला शोभणारा आहे. कान ऐकण्यासाठी, म्हणून त्याचे रत्न विद्या. इथला संस्कृत शब्द “श्रुत” आहे, म्हणजे “जे ऐकले ते”; कारण पवित्र विद्या गुरूच्या मुखातून शिष्याच्या कानात जात असे. हात काम करण्यासाठी, म्हणून त्याचे रत्न दान. शेवटी, दयाळू माणसाचे सारे शरीर इतरांच्या कामी लागते, तेव्हा ते उजळते. हा अलंकार मेजवानीपुरता घातला जात नाही; तो रोज अंगावर असतो. पासष्टाव्या श्लोकातही असेच चित्र होते. तिथे थोर माणसाला दागिन्यांऐवजी आचरणाने सजवले होते: हातात दान, कानांत विद्या, मुखात सत्य वाणी. हा श्लोक अशा तीन जागा घेतो, प्रत्येकीचा नेहमीचा दागिना सांगतो, आणि तो बाजूला ठेवतो. कुंडले आणि कंकणे वाईट ठरवलेली नाहीत. फक्त त्यांची चमक फिकी पडते. सोन्याची बांगडी क्षणभर डोळ्यांत भरते; देणारा हात वर्षानुवर्षे लक्षात राहतो. महाभारतात कर्णाची कथा आहे. हा महान योद्धा जन्मतःच सोन्याची कुंडले आणि कवच घेऊन आला होता. देवांचा राजा इंद्र ब्राह्मणाच्या वेशात त्याच्याकडे आला, आणि त्याने ती मागितली. त्याची किंमत काय, हे कर्णाला ठाऊक होते. तरीही त्याने ती आपल्या अंगातून कापून काढली आणि देऊन टाकली. कुंडले गेली, पण दानशूर म्हणून त्याचे नाव त्यांच्याहून जास्त टिकले. नीतिशतक, श्लोक ७१ (परोपकार).