नीतिशतक
त्या कर्माला नमस्कार
ब्रह्मा येन कुलालवन्नियमितो ब्रह्माण्डभाण्डोदरे विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासंकटे । रुद्रो येन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं कारितः सूर्यो भ्राम्यति नित्यमेव गगने तस्मै नमः कर्मणे ॥
“ज्याने ब्रह्मदेवाला ब्रह्मांडरूपी भांड्याच्या पोटात कुंभारासारखे कामाला जुंपले. ज्याने विष्णूला दहा अवतारांच्या घनदाट रानात, महासंकटात लोटले. ज्याने रुद्राला, म्हणजे शिवाला, हातात कवटी देऊन भिक्षा मागायला लावले. ज्याच्यामुळे सूर्य रोज आकाशात फिरत राहतो. त्या कर्माला नमस्कार!” कर्म म्हणजे कृती, आणि तिचे भोगावेच लागणारे फळ. इथे ते जगातल्या सर्वांत मोठ्या शक्तींना नमवते: तीन देव आणि सूर्य. ब्रह्मदेव हे सृष्टीचे कर्ते. विश्व एका अंड्यासारखे कल्पिले होते: “ब्रह्मांड”, म्हणजे ब्रह्मदेवाचे अंडे. कुंभार मडकी घडवतो, तसे ब्रह्मदेव त्या अंड्याच्या आत सगळे जीव घडवतात. पण ते अंडेच एक भांडे आहे: कुंभार आपल्याच कामात कोंडला गेला आहे. जगाचे पालन करणाऱ्या विष्णूने दहा वेळा, दहा रूपांत पृथ्वीवर अवतार घेतला; त्यांत मत्स्य, वराह, वामन, राम आणि कृष्ण. प्रत्येक अवतार म्हणजे संकटात घेतलेला जन्म; आणि हे दहाही मिळून एक घनदाट रान, ज्यात कर्माने त्यांना लोटून दिले. एका अवताराची किंमत रामायण दाखवते: रामाच्या रूपात त्यांना राज्य सोडावे लागले, चौदा वर्षे वनवास भोगावा लागला, आणि एका राक्षसराजाने त्यांची पत्नी पळवली. पुराणांत अशी कथा आहे: शिवाने ब्रह्मदेवाचे एक मस्तक छाटले. ती कवटी शिवाच्या हाताला चिकटून बसली, आणि तीच भिक्षापात्र करून शिव भिकाऱ्यासारखे भटकले. आणि सूर्याला तर क्षणाचीही विश्रांती नाही. हा श्लोक कष्टांची स्तुती करत नाही. देवांनाही बांधून ठेवणाऱ्या एका नियमापुढे तो थक्क होऊन उभा आहे. त्याचे शेवटचे शब्द, “तस्मै नमः”, म्हणजे “त्याला नमस्कार”, हे पूजेचे शब्द आहेत; देवाच्या जागी ते कर्माला बसवतात. नीतिशतक, श्लोक ९५ (कर्म).