नीतिशतक
अर्धवट शहाणा
अज्ञः सुखमाराध्यः सुखतरमाराध्यते विशेषज्ञः । ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि नरं न रञ्जयति ॥
मूर्खांचा विभाग एका प्रसिद्ध विरोधाभासाने सुरू होतो. “अज्ञानी माणसाचे मन सहज वळवता येते. जाणकाराचे त्याहूनही सहज. पण ज्ञानाच्या एका कणाने शेफारलेल्या माणसाला ब्रह्मदेवसुद्धा राजी करू शकत नाही.” ब्रह्मदेव तर सारे जग घडवणारा. जगाचा निर्माताच ज्याचे समाधान करू शकत नाही, त्याचे समाधान कोणता गुरू करणार? अज्ञानी माणूस सोपा का? आपल्याला कळत नाही, हे त्याला ठाऊक असते, म्हणून तो ऐकून घेतो. जाणकार त्याहूनही सोपा का? जे खरे आहे ते त्याला लगेच दिसते, आणि तो आनंदाने मान्य करतो. अडचण आहे ती मधल्या माणसाची. अर्धवट शिकलेल्याकडे स्वतःची खात्री वाटण्याइतके ज्ञान असते, पण आपल्यात काय कमी आहे हे दिसण्याइतके नसते. उथळ पाण्याला खळखळाट फार, तो हाच. संस्कृतमध्ये त्याच्यासाठी “दुर्विदग्ध” हा शब्द आहे; त्याचा अर्थ जवळजवळ “अर्धकच्चा” असा होतो, आणि जुना टीकाकार त्याचा अर्थ सरळ “गर्विष्ठ” असा देतो. एखाद्या राजदरबाराची कल्पना करा. एक कवी आपली कविता म्हणतो. काव्यातले काहीच न कळणारा दरबारी शिष्टाचार म्हणून टाळ्या वाजवतो. मोठा पंडित एखाद्या सुंदर शब्दरचनेवर हसून दाद देतो. पण व्याकरणाचे चार नियम शिकलेला एक तरुण उठतो आणि चुका काढू लागतो. कोणत्याच उत्तराने त्याचे समाधान होत नाही. समाधान होणे म्हणजे आपण गुरू नाही, हे मान्य करणे. हा श्लोक विद्येची टिंगल करत नाही. उलट खऱ्या जाणकाराला तो सर्वांत वरचे स्थान देतो. त्याचा नेम आहे त्या क्षणावर, जेव्हा थोडेसे ज्ञान अहंकार बनते आणि दार बंद करून घेते. या श्लोकांचे दोघे इंग्रजी संपादक, तेलंग आणि वर्थम, या श्लोकाशेजारी अलेक्झांडर पोप या इंग्रज कवीची ओळ देतात: “थोडेसे ज्ञान धोकादायक असते.” भर्तृहरींचे म्हणणे त्याहून धारदार आहे. अल्पज्ञान केवळ धोकादायकच नसते; त्याच्याशी बोलणेच अशक्य होते. नीतिशतक, श्लोक ३ (मूर्ख).