नीतिशतक
प्रेमाचे उलटे चक्र
यां चिन्तयामि सततं मयि सा विरक्ता साप्यन्यमिच्छति जनं स जनोन्यसक्तः । अस्मत्कृते च परितुष्यति काचिदन्या धिक्तां च तं च मदनं च इमां च मां च ॥
इथे कवी दगा मिळालेल्या पुरुषाच्या भूमिकेतून बोलतात, आणि ते कोणालाही सोडत नाहीत, स्वतःला तर मुळीच नाही. “जिचा मी सतत विचार करतो, ती माझ्याविषयी उदासीन आहे. तिला दुसरा पुरुष हवा आहे. तो पुरुष दुसऱ्याच एका स्त्रीत गुंतला आहे. आणि कोणी एक तिसरीच स्त्री माझ्यावर खूश आहे. धिक्कार असो तिला, त्याला, मदनाला, या स्त्रीला, आणि मलाही.” श्लोकाची रचना एखाद्या साखळीसारखी आहे. प्रत्येक जण ज्याच्यावर प्रेम करतो, तो दुसरीकडेच पाहत असतो; आणि ज्याची त्याला मुळीच इच्छा नाही, असे कोणीतरी त्याच्यावर प्रेम करत असते. मग शेवटची ओळ पाचही जणांना एका दमात धिक्कारते, जणू एखादा माणूस आपले नुकसान बोटांवर मोजतो आहे. इथे प्रेम म्हणजे मदन, वासना जागवणाऱ्या कामदेवाचे दुसरे नाव. हे सगळे चक्र त्यानेच फिरवले, म्हणून तोही धिक्काराचा धनी. आणि शेवटी कवी स्वतःलाच धिक्कारतात. ते निरपराध बळीचा आव आणत नाहीत; या साखळीतली एक कडी तेही आहेत. याच श्लोकातून ती आख्यायिका जन्मली. टीकाकाराच्या कथेत, अमरत्व देणारे एक फळ राजाकडून राणीकडे, आणि राणीकडून तिच्या प्रियकराकडे गेले. त्याने ते आपल्या प्रेयसीला दिले, आणि अशा रीतीने ते पुन्हा राजाच्या डोळ्यांसमोर आले. पण श्लोकाला कथेची गरज नाही. ज्याने प्रेम केले आणि बदल्यात प्रेम मिळाले नाही, त्याला हे वर्तुळ ओळखीचे आहे. हा उबगलेल्या मनाचा उद्गार आहे, प्रेमाविषयीची शिकवण नव्हे. त्याचा मुद्दा हा गुंताच आहे: त्यातला प्रत्येक चेहरा अशा कोणाकडे वळलेला आहे, जो दुसरीकडे पाहतो आहे. व्यवहारज्ञानाच्या पुस्तकात शिरण्याचे हे विचित्र दार आहे, आणि तरीही अगदी योग्य दार. वासना आपल्या तडाख्यात येणाऱ्या प्रत्येकाला कसे मूर्ख बनवते, हे कवींनी पाहिले आहे; आणि सर्वांत आधी स्वतःला. अनेक आवृत्त्यांत इथे “परिशुष्यति” असा पाठ आहे: “दुसरी एक स्त्री माझ्यासाठी झुरते आहे”, म्हणजे कवी ज्या स्त्रीसाठी झुरतात, तशीच ती कवींसाठी झुरते. नीतिशतक, श्लोक २ (आरंभ).