नीतिशतक
विद्या म्हणजे काय?
विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनं विद्या भोगकरी यशःसुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः । विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परं दैवतं विद्या राजसु पूजिता न हि धनं विद्याविहीनः पशुः ॥
“विद्या हेच माणसाचे अधिक सुंदर रूप; विद्या हेच त्याचे लपवलेले, कडेकोट जपलेले धन. विद्या भोग देते, यश आणि सुख देते. विद्या मोठ्यांहूनही मोठी. परदेशी जाताना विद्या हेच आप्तस्वकीय. विद्या हेच श्रेष्ठ दैवत. राजे विद्येची पूजा करतात, धनाची नाही. विद्या नसलेला माणूस पशूच.” श्लोक “विद्या” हा शब्द एखाद्या स्तोत्रासारखा पुन्हा पुन्हा उच्चारतो. त्याची आठही स्तुतिवचने माणसांना मोलाची वाटणारी एकेक गोष्ट घेतात, आणि विद्या हे तिचेच अधिक चांगले रूप आहे, असे सांगतात. सौंदर्य ओसरते; हे सौंदर्य ओसरत नाही. सोने दिसते आणि चोरीला जाते; हा खजिना मनात लपलेला असतो. “गुरूणां गुरुः” म्हणजे “मोठ्यांहून मोठी”. त्याचा अर्थ “गुरूंचा गुरू” असाही होऊ शकतो, आणि या श्लोकांवरच्या एका जुन्या टीकाकाराने तो तसाच घेतला. तेलंगांना तो अर्थ ओढूनताणून आणलेला वाटला. परक्या देशात प्रवाशाची बाजू घ्यायला त्याचे कुटुंब नसते. ते काम विद्या करते. कवींच्या काळात विद्वान एका दरबारातून दुसऱ्या दरबारात जात. अनोळखी माणसाच्या घराण्याचे नावही राजांनी कधी ऐकलेले नसे; पण तो उत्तम पाठ म्हणू शकला आणि चांगला वाद घालू शकला, तर राजे त्याचे स्वागत करत. आणि रोज सोने पाहणारे राजे विद्येपुढे मान झुकवतात. श्लोक सौंदर्याला किंवा धनाला तुच्छ लेखत नाही. तो त्यांचा क्रम लावतो. ते जे देतात, ते विद्याही देते; आणि ते हात टेकतात, तेव्हाही विद्या देतच राहते. शेवटची ओळ रोखठोक आहे: विद्येशिवाय माणूस जनावरापेक्षा बरा नाही. कविता आणि गाणे यांची आवड नसलेल्या माणसाविषयी मूर्खांच्या विभागानेही हेच सांगितले होते. एकच शब्द ओळीमागून ओळ सुरू करतो, म्हणून हा श्लोक सहज पाठ होतो; आणि विद्येच्या स्तुतीसाठी तो फार पूर्वीपासून म्हटला जातो. नीतिशतक, श्लोक २० (विद्वान).