विदुर नीति · Counsel and the King
वडीलधारे आले की उठावे
ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आगते । प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते ॥
कुरुवंशाचा आंधळा राजा धृतराष्ट्र याला झोप येत नाही. पहाटे त्याला पांडवांना उत्तर द्यायचे आहे. पांडव हे त्याचे पुतणे. त्याचा पुत्र दुर्योधन याने द्यूतात त्यांचे राज्य घेतले, आणि ते त्यांना परत हवे आहे. रात्रभर सल्ला देण्यासाठी राजाने आपले सावत्र भाऊ आणि मंत्री विदुर यांना बोलावून घेतले आहे. आता विदुर घरातल्या शिष्टाचाराकडे वळतात. “वडीलधारे जवळ आले, की तरुणाचे प्राण जणू शरीर सोडून जायला वर उसळतात. तो उठून उभा राहतो आणि त्यांना नमस्कार करतो, तेव्हा ते त्याला परत मिळतात.” हे चित्र शरीराविषयीच्या एका जुन्या समजुतीतून आले आहे. प्राण म्हणजे माणसाला जिवंत ठेवणारे वायू. वडीलधारे जवळ येताच ते वर सरकू लागतात, आणि तरुण अस्वस्थ होतो. उठून नमस्कार केला, की ते पुन्हा जागी स्थिरावतात. मनूच्या नावाने चालत आलेला जुना धर्मशास्त्राचा ग्रंथ, मनुस्मृती, यातही जवळजवळ शब्दशः हाच श्लोक आहे. या समजुतीत, जो आदर द्यायला हवा, तो शरीरालाच जाणवतो. वडीलधारे आत आले तरी जो तरुण बसूनच राहतो, तो आतून अस्वस्थ असतो; त्याला ते कळो वा न कळो. नमस्काराने तो पुन्हा ठिकाणावर येतो. आणि हा नमस्कार आधी येतो, कोणतेही बोलणे सुरू होण्यापूर्वी. जुने घर डोळ्यांसमोर आणा. आजोबा खोलीत येतात, आणि नातू उठून त्यांच्या पाया पडतात. जो आपल्या आसनावर पसरून बसूनच राहतो, त्याने काहीतरी मोडले आहे, मग कोणी एक शब्द बोलो वा न बोलो. या घरात तरुण उठून उभे राहिलेले नाहीत. विदुरांनी द्यूताला विरोध केला, तेव्हा दुर्योधनाने भर सभेत त्यांना शिवीगाळ केली. आज म्हातारा राजा रात्रभर जागा बसला आहे. ज्याने वडिलांकडे सल्ला मागायला हवा, तो त्याचा पुत्र या खोलीत नाहीच. अध्याय ६, श्लोक १.