PocketPage

मराठी

18 pieces

  1. वडीलधारे आले की उठावेकुरुवंशाचा आंधळा राजा धृतराष्ट्र याला झोप येत नाही. पहाटे त्याला पांडवांना उत्तर द्यायचे आहे. पांडव हे त्याचे पुतणे. त्याचा पुत्र दुर्योधन याने द्यूतात त्यांचे राज्य घेतले, आणि ते त्यांना परत हवे आहे. रात्रभर सल्ला देण्यासाठी राजाने आपले सा…
  2. आसन, पाणी, मग भोजनवडीलधाऱ्यांकडून विदुर अतिथीकडे वळतात. “सज्जन माणूस घरी आला, की शहाणा यजमान आधी त्याला बसायला आसन देतो. पाणी आणून अतिथीचे पाय धुतो. त्याची खुशाली विचारतो, आणि आपली स्वतःची हकीकत त्याला सांगतो. मग विचारपूर्वक त्याला अन्न देतो.” सहा पायऱ्या आह…
  3. माती, दगड, सोने सारखेचआता विदुर खऱ्या संताचे वर्णन करतात. असा संत कोणत्याही दारी भिक्षा मागायला येऊ शकतो: भिक्षू, म्हणजे गावोगाव फिरणारा संन्यासी. “तो कधीच रागावत नाही. मातीचे ढेकूळ, दगड आणि सोने त्याला सारखेच. त्याने शोक मागे टाकला आहे. मैत्री जोडणे आणि भांडणे…
  4. शहाण्याचे हात लांब“शहाण्या माणसाचे वाईट करून, ‘मी त्याच्यापासून खूप दूर आहे,’ अशी स्वतःची समजूत घालत निर्धास्त राहू नकोस. शहाण्याचे हात लांब असतात. कोणी दुखावले, की त्याच हातांनी तो उलट घाव घालतो.” अंतर हाच अपराध्याचा दिलासा असतो. ज्याला त्याने फसवले, तो दुस…
  5. मुळावर घाव घालणारा विश्वास“ज्याने विश्वास कमावलेला नाही, त्याच्यावर विश्वास ठेवू नकोस. ज्याने कमावला आहे, त्याच्यावरही अति विश्वास ठेवू नकोस. विश्वासातून उभे राहिलेले संकट झाडाची मुळेसुद्धा छाटून टाकते.” आधी दोन नियम, मग कारण. पहिला नियम सरळ आहे: ठाऊक असलेल्या ठकावर…
  6. प्रेमळ, पण अधीन नाहीघरच्या कर्त्या पुरुषाने मत्सरापासून दूर असावे, असे विदुर म्हणतात. “त्याने आपल्या पत्नींचे रक्षण करावे, घरातल्या प्रत्येकाला योग्य वाटा द्यावा, आणि गोड बोलावे. स्त्रियांशी तो सौम्य आणि मधुर बोलणारा असावा; पण त्याने त्यांच्या अधीन होऊ नये.” प…
  7. घरची लक्ष्मी“स्त्रिया पूजनीय आहेत. त्या मोठे कल्याण घेऊन येतात. त्या पवित्र असतात, आणि घराचा प्रकाश असतात. त्यांना घराची श्री म्हटले आहे; म्हणून त्यांचे विशेष काळजीने रक्षण करावे.” श्री म्हणजे समृद्धी आणि शोभा एकत्र; आणि ती आणणाऱ्या लक्ष्मीदेवीचे नावही…
  8. बेत नव्हे, केलेले काम दाखवआता विदुर राजाच्या मसलतीकडे वळतात. “जे करणार आहेस, ते आधी बोलून दाखवू नकोस. धर्म असो, काम असो वा अर्थ, लोकांना फक्त पूर्ण झालेली गोष्टच दिसू दे. म्हणजे मसलत फुटत नाही.” ही जीवनाची तीन उद्दिष्टे आहेत: धर्म, म्हणजे कर्तव्य आणि सदाचार; अर्थ, म…
  9. जिथे राग आवरायलाच हवा“देव, राजे आणि ब्राह्मण यांच्यावर, आणि वृद्ध, बालके आणि आजारी यांच्यावर येणारा राग नेहमी, प्रयत्नपूर्वक आवरावा.” सहा जण सांगितले आहेत, तीन-तीनचे दोन गट. देव, राजे आणि वेद जपणारे ब्राह्मण हे माणसाच्या वर आहेत. यांच्यावर रागावणे मूर्खपणाचे; त…
  10. मूर्खांना आवडणारी भांडणे“मूर्ख ज्यांत रमतात, अशी निरर्थक भांडणे शहाणा माणूस टाळतो. त्याला जगात चांगले नाव मिळते, आणि अनर्थ त्याच्यापर्यंत पोहोचत नाही.” निरर्थक भांडणात खरे काहीच पणाला लागलेले नसते: वाकड्यात घेतलेला एखादा शब्द, पंगतीतली एखादी जागा. मूर्खांना अशी भा…
  11. बुद्धीने धन येत नाही“बुद्धीने धन मिळत नाही, आणि मंदपणाने दारिद्र्य येत नाही. जगाचे चढउतार शहाण्याला कळतात; इतरांना नाही.” हे कोणत्याही गावात दिसते. एक हुशार व्यापारी आपला माल एका तांड्याबरोबर पाठवतो, आणि वाटेत दरोडेखोर तो लुटतात. त्याच्या मंद शेजाऱ्याला वारशान…
  12. माणसे जोडणाऱ्या चार गोष्टी“दिलेला शब्द पाळणे, दान, ठरलेला करार कधीही न मोडणे, आणि नेमकी योजलेली वाणी: या चार गोष्टी सगळ्या प्राणिमात्रांना माणसाकडे वळवतात.” चारही गोष्टी इतरांशी वागण्याच्या आहेत. पहिली म्हणजे कृतीशी जुळणारा शब्द. दुसरी, उघडा हात. तिसरी, शेवटच्या अटी…
  13. खजिना रिता, तरी माणसे भोवती“जो दिलेला शब्द पाळतो, कुशल आहे, कृतज्ञ आहे, समंजस आहे आणि सरळ आहे, त्याचा खजिना संपला तरी माणसे त्याच्याभोवती गोळा होतात.” आधीचा श्लोक माणूस इतरांशी कसा वागतो, याविषयी होता. हा माणसाच्या स्वतःविषयी आहे, आणि त्याची कसोटी वाईट काळात लागते. प…
  14. श्रीच्या सात समिधा“धैर्य, शांती, इंद्रियनिग्रह, शुचिता, करुणा, कधीही कठोर नसलेली वाणी, आणि मित्रांशी कधीही द्रोह न करणे: या सात श्रीच्या समिधा आहेत.” समिधा म्हणजे यज्ञात पवित्र अग्नीवर घालायच्या लाकडाच्या काड्या. अग्नी आपोआप पेटत राहत नाही. रोज समिधा घातल्या…
  15. घरात साप“जो स्वतः दोषी असून एखाद्या निर्दोष माणसाच्या मनात खोलवर राग पेटवतो, त्याला रात्री सुखाची झोप लागत नाही. घरात साप असल्यासारखा तो पडून राहतो.” मनात खोलवर गेलेला राग सकाळपर्यंत निवळत नाही. दुखावलेला माणूस कदाचित काही बोलणार नाही, पण तो विसरत…
  16. दगडाचे तराफे“जिथे स्त्री, जुगारी किंवा बालक हुकूम चालवतो, तिथली माणसे नदीतल्या दगडाच्या तराफ्यांसारखी असहाय होऊन बुडतात.” दगडाचा तराफा पाणी पार करण्यासाठी बांधलेला असतो, आणि तो बुडणार हे नक्की. त्यावरच्या माणसांनी त्याच्यावर भरवसा ठेवलेला असतो. स्वतःला…
  17. मूळ हेतूला धरून राहा“जे कामाच्या मूळ हेतूला धरून राहतात, त्याला फुटणाऱ्या फाट्यांना नाही, त्यांना मी पंडित मानतो. कारण फाटे माणसाला एकातून दुसऱ्यात ओढत नेतात.” प्रत्येक कामाचा एक हेतू असतो: ते काम ज्यासाठी करायचे, ती गोष्ट. त्याला फाटे फुटतात: तपशील, मानापमाना…
  18. त्रिभुवन गमावलेल्या बळीराजासारखाअध्यायाच्या शेवटी विदुर या रात्रीतले सगळ्यांत स्पष्ट शब्द बोलतात. “महाधनुर्धर आणि अपार बळाचे पांडव, त्यांना डावलून आपण भरतवंशाचे मोठे ऐश्वर्य दुर्योधनावर सोपवलेत. सत्तेच्या मदाने बेभान झालेला दुर्योधन त्यातून खाली कोसळलेला आपल्याला लवकरच दि…