विदुर नीति · Counsel and the King
मुळावर घाव घालणारा विश्वास
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् । विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ॥
“ज्याने विश्वास कमावलेला नाही, त्याच्यावर विश्वास ठेवू नकोस. ज्याने कमावला आहे, त्याच्यावरही अति विश्वास ठेवू नकोस. विश्वासातून उभे राहिलेले संकट झाडाची मुळेसुद्धा छाटून टाकते.” आधी दोन नियम, मग कारण. पहिला नियम सरळ आहे: ठाऊक असलेल्या ठकावर भरवसा ठेवायचा नाही. दुसरा कठीण आहे. जो माणूस खरा ठरला आहे, किंवा जो रक्ताचा नातेवाईक आहे, त्याच्या हातीसुद्धा सगळे सोपवायचे नाही. कारण मुळांच्या चित्रात आहे. परका माणूस मुळांपर्यंत पोहोचू शकत नाही; तो बाहेर उभा असतो, आणि त्याच्यासाठी दार बंद असते. सगळे झाड ज्यांच्यावर उभे आहे, त्या मुळांवर घाव घालण्याइतका जवळ फक्त विश्वासातलाच माणूस असतो. विश्वास जितका खोल, तितका विश्वासघाताचा घावही खोल. याचा अर्थ सगळ्यांवर संशय घ्यावा, असा नाही. ज्याने विश्वास कमावला आहे, त्याच्यावर विश्वास ठेवायचाच; पण डोळे उघडे ठेवून, आणि मर्यादा राखून. पांडवांना हा धडा आपल्याच घरात मिळाला. ते लहान असताना राजाने त्यांना आई कुंतीसह एका उत्सवासाठी वारणावताला पाठवले. वारणावत हे राजधानीपासून दूरचे एक नगर. तिथे दुर्योधनाने त्यांच्यासाठी लाखेचे घर बांधून घेतले. लाख तेलासारखी पेटते; पांडवांना आत ठेवून ते घर जाळायचे, असा त्याचा बेत होता. राजाचा हेतू युधिष्ठिराने ओळखला होता. पण कुटुंबप्रमुखाची आज्ञा टाळता येत नव्हती, आणि ते गेले. विदुरांनी कट ओळखला. त्यांनी थोरला पांडव युधिष्ठिर याला आडवळणाच्या शब्दांत इशारा दिला, आणि घराखाली भुयार खणायला एक माणूस पाठवला. घराने पेट घेतला, तेव्हा पांडव त्या भुयारातून निसटले. नात्यावरच्या विश्वासाने त्यांना अगदी कड्याच्या टोकापर्यंत आणले होते. केवळ त्या इशाऱ्याने मुळे वाचली. अध्याय ६, श्लोक ९.