विदुर नीति · The Forest and the Tigers
जशास तसे
यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्यस्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः । मायाचारो मायया वर्तितव्यः साध्वाचारः साधुना प्रत्युपेयः ॥
रात्र बरीच सरली आहे. आंधळा कुरुराजा धृतराष्ट्र याला पहाटे पांडवांचे उत्तर ऐकायचे आहे, आणि त्याला झोप येत नाही. पांडव म्हणजे त्याचा दिवंगत भाऊ पांडू याचे पाच पुत्र. धृतराष्ट्राचा स्वतःचा पुत्र दुर्योधन याने द्यूतात त्यांचे राज्य हिरावून घेतले, आणि आता तो त्यांचा वाटा परत द्यायला नकार देतो आहे. राजाने आपले सावत्र भाऊ आणि मंत्री विदुर यांना बोलावून घेतले आहे, आणि त्यांच्याकडे सल्ला मागितला आहे. “जो माणूस आपल्याशी जसा वागतो, त्याच्याशी तसेच वागावे; हाच धर्म.” धर्म म्हणजे कर्तव्य आणि सदाचार. “कपटी माणसाशी कपटाने वागावे, आणि सज्जनाशी सज्जनपणाने.” हा नियम उत्तर देण्याचा आहे, सुरुवात करण्याचा नाही. कपटाला कपटाने उत्तर द्यायचे, ते फक्त कपटी माणसाला; आणि जो सज्जनपणा दाखवतो, त्याला सज्जनपणाच मिळायला हवा. ठकाशी प्रामाणिकपणे वागणे म्हणजे त्याच्या हातात शस्त्र देणे; प्रामाणिक माणसाशी कपट केले, तर धर्म मोडतो. नियमाचा पहिला भाग, कपटाला कपट, याच्यासाठी पंचतंत्रात एक कथा आहे. पंचतंत्र म्हणजे जुन्या बोधकथांचा ग्रंथ. एक व्यापारी आपला लोखंडी तराजू दुसऱ्या एका व्यापाऱ्याकडे ठेवून जातो. परत आल्यावर त्याला सांगितले जाते, की तराजू उंदरांनी खाल्ला. मग तो त्या माणसाच्या मुलाला लपवून ठेवतो, आणि सांगतो, की मुलाला ससाणा उचलून घेऊन गेला. न्यायाधीशांपुढे तो उत्तर देतो: जिथे उंदीर लोखंड खाऊ शकतात, तिथे ससाणा मुलगाही उचलून नेऊ शकतो. तराजू परत मिळतो, आणि मुलगाही. दुसरा भाग, सज्जनाशी सज्जनपणा, या राजासाठी आहे. पांडव प्रामाणिकपणे खेळले, आणि शकुनीच्या कपटापुढे हरले. शकुनी हा दुर्योधनाचा मामा; त्यानेच दुर्योधनाच्या वतीने फासे टाकले. पांडव तेरा वर्षांसाठी वनवासात गेले, आणि त्यांनी त्यातली प्रत्येक अट पाळली. विदुरांच्या नियमाप्रमाणे, अशा सचोटीला उत्तर सचोटीनेच द्यायला हवे. अध्याय ५, श्लोक ७.