PocketPage

मराठी

24 pieces

  1. जशास तसेरात्र बरीच सरली आहे. आंधळा कुरुराजा धृतराष्ट्र याला पहाटे पांडवांचे उत्तर ऐकायचे आहे, आणि त्याला झोप येत नाही. पांडव म्हणजे त्याचा दिवंगत भाऊ पांडू याचे पाच पुत्र. धृतराष्ट्राचा स्वतःचा पुत्र दुर्योधन याने द्यूतात त्यांचे राज्य हिरावून घेतल…
  2. आयुष्य कापणाऱ्या सहा तलवारीराजा एक प्रश्न विचारतो. वेदांनी माणसाला शंभर वर्षांचे आयुष्य सांगितले आहे. मग माणूस पूर्ण आयुष्य का जगत नाही? विदुर उत्तरादाखल सहा दोष सांगतात. अतिशय गर्व, कठोर आणि अति बोलणे, कधीच काही न देण्याची वृत्ती, राग, फक्त स्वतःचे पोट भरण्याची इच्छ…
  3. दुर्मीळ बोलणारा, दुर्मीळ ऐकणारा“नेहमी गोड बोलणारी माणसे सहज मिळतात. पण जे ऐकायला नकोसे, तरी हिताचे असते, ते सांगणारा दुर्मीळ; आणि ते ऐकून घेणाराही दुर्मीळ.” इथे हितासाठी शब्द आहे पथ्य: वैद्य रोग्याला जो आहार ठरवून देतो, ते पथ्य. ते रोग्याला क्वचितच हवेसे वाटते. कडू औषध,…
  4. राजाचा खरा पाठीराखातो बोलणारा कोण, हे विदुर पुढे सांगतात. धन्याला काय आवडेल, याकडे तो पाहत नाही; जे योग्य, त्याला धरून राहतो. धनी खूश होवो वा न होवो, त्याच्या हिताच्या पण नकोशा गोष्टी तो त्याला सांगतो. “असा माणूस असला, की राजाला खरा पाठीराखा असतो.” सगळा भर ‘प…
  5. अनेकांसाठी एकाचा त्यागमग कठीण निवडीचा एक नियम. “कुळासाठी एका माणसाचा त्याग करावा. गावासाठी एका कुळाचा त्याग करावा. देशासाठी गावाचा त्याग करावा, आणि आत्म्यासाठी पृथ्वीचा त्याग करावा.” पहिल्या तीन पायऱ्यांत लहानाला मोठ्याशी तोलले आहे. कुळावर अरिष्ट आणणाऱ्या माणसाल…
  6. आधी कशाचे रक्षणहाच क्रम पुढच्या श्लोकातही चालू राहतो. “संकटकाळासाठी धन राखून ठेवावे. धन खर्चूनही पत्नींचे रक्षण करावे. आणि पत्नी व धन दोन्ही देऊनही स्वतःचे रक्षण नेहमी करावे.” हा एक क्रम आहे, आणि तो क्रम म्हणूनच सांगितला आहे. धन राखायचे, ते घराचे रक्षण कर…
  7. गंमत म्हणूनही नको“द्यूतामुळे माणसांमध्ये वैर निर्माण होते, हे फार पूर्वीच दिसून आले आहे. म्हणून शहाण्याने गंमत म्हणूनही द्यूत खेळू नये.” द्यूत हा राजदरबारांतला जुगार होता. डाव मित्रांमधल्या करमणुकीने सुरू होई, आणि डावावरची पैज चढत चढत जमीन, सोने आणि स्वातंत…
  8. रोग्याने नाकारलेले औषधमग विदुर खुद्द राजाकडे वळतात. “द्यूताच्या वेळीही मी आपल्याला सांगितले होते: हे योग्य नाही. पण रोग्याला पथ्याचे औषध रुचत नाही, तसे माझे बोलणे आपल्याला रुचले नाही.” ते कसे घडले, हे महाभारत सांगते. राजाने द्यूताची आज्ञा दिली, तेव्हा युधिष्ठिरा…
  9. मोर आणि कावळे“हे पांडव म्हणजे रंगीबेरंगी पिसाऱ्याचे मोर, आणि आपले पुत्र म्हणजे कावळे. या कावळ्यांकरवी आपण त्या मोरांना हरवू पाहता. सिंहांना सोडून आपण कोल्ह्यांना पाठीशी घालता. वेळ येईल, तेव्हा आपल्याला शोक करावा लागेल.” विदुर आपल्या भावाला जे बोलतात, त्…
  10. सोडून न जाणारे सेवकराजाच्या पुत्रांवरून विदुर त्याच्या सेवकांकडे वळतात. “धन्याच्या हितासाठी झटणाऱ्या निष्ठावान सेवकावर जो धनी कधीच रागावत नाही, त्याच्यावर सेवक विश्वास ठेवतात; आणि संकटात ते त्याला सोडून जात नाहीत.” इथला सेवक खुशामत्या नाही. तो निष्ठावान आहे,…
  11. सेवकांच्या पोटावर पाय नको“सेवकांची उपजीविका बंद करून नवे धन किंवा नवे राज्य मिळवू पाहू नये. फसवले गेलेले सेवक धन्याच्या विरोधात जातात, आणि त्याला सोडून जातात. मंत्रीही तसेच: धन्याला कितीही जीव लावणारे असले, तरी त्यांच्या सुखसोयी काढून घेतल्या, की तेही जातात.” राजाच…
  12. आधी हिशेब, मग मदतनीस“आधी करायच्या सगळ्या कामांचा हिशेब करावा; जमा आणि खर्च यांचा, आणि सेवा करणाऱ्यांना योग्य अशा उपजीविकेचाही. मग योग्य मदतनीस जमवावेत; कारण कठीण कामे मदतनिसांच्याच साहाय्याने होतात.” हा क्रम बांधकाम करणाऱ्याचा आहे. किल्ला बांधायचा ठरवणारा राजा…
  13. स्वतःसारखा जपावा असा सेवकपुढे विदुर जपून ठेवावा अशा सेवकाविषयी सांगतात; तो सहा खुणांवरून ओळखावा. धन्याला काय हवे, ते तो जाणतो, आणि प्रत्येक काम न थकता करतो. धन्याच्या हिताचे तो त्याला सांगतो. त्याची धन्यावर निष्ठा असते, आणि त्याचे व्यवहार सचोटीचे असतात. आणि आपल्याल…
  14. काढून टाकावा असा सेवकआणि काढून टाकावा असा सेवक. सांगितलेल्याकडे तो कानाडोळा करतो. काम सोपवले, की उलट उत्तर देतो. त्याला आपल्या हुशारीचा गर्व असतो, आणि तो पावलोपावली धन्याविरुद्ध बोलतो. “असा सेवक ताबडतोब काढून टाकावा.” एखाद्या कारकुनाला शेजारच्या राजाला पत्र लिह…
  15. दूत कसा असावाया मालिकेत शेवटी येतो दूत: प्रतिस्पर्धी राजाच्या दरबारात आपल्या राजाचा आवाज. त्याच्या अंगी आठ गुण असावेत. तो गर्वाने ताठ नसतो, आणि दुबळाही नसतो. तो चालढकल करत नाही. तो दयाळू असतो, आणि वागण्यात मृदू. दुसऱ्यांना त्याला फितवता येत नाही. तो निर…
  16. युद्धाची किंमतपांडवांशी युद्ध झाले, तर त्याची किंमत काय पडेल, हे विदुर आता मोजून दाखवतात. त्या युद्धाने देवांनाही दुःख होईल, आणि देवांचा राजा इंद्र यालाही. त्यातून चार अनर्थ ओढवतील: पुत्रांशी वैर, सतत भीतीच्या छायेत जगणे, कीर्तीचा नाश, आणि शत्रूंचा आनंद.…
  17. एकत्र आले, तर अवघी पृथ्वीकिंमत सांगून झाली; आता लाभ. “आपले शंभर पुत्र, कर्ण आणि पाच पांडव मिळून समुद्राचे वस्त्र ल्यालेल्या अवघ्या पृथ्वीवर राज्य करू शकतील.” जुने कवी पृथ्वीला एक स्त्री मानत, आणि समुद्र हे तिचे वस्त्र. पृथ्वीवर “तिच्या सागर-वस्त्रापर्यंत” राज्य करण…
  18. वन आणि त्यातले वाघमग येते एक चित्र, जे विदुरांच्या उपदेशातून आजही अनेकदा उद्धृत केले जाते. “आपले पुत्र म्हणजे वन, आणि पांडूचे पुत्र त्यातले वाघ. वाघांसकट वन तोडू नका, आणि वाघांना वनातून हाकलू नका. वाघांशिवाय वन राहत नाही, आणि वनाशिवाय वाघ राहत नाहीत. वाघ वना…
  19. दोषांचा शोध“दुसऱ्यांचे चांगले गुण जाणून घेण्याची दुष्टांना तितकी इच्छा नसते, जितकी त्यांचे दोष जाणून घेण्याची असते.” शेजाऱ्याविषयी दहा चांगल्या गोष्टी आणि एक वाईट गोष्ट ऐकणारा एखादा माणूस डोळ्यांसमोर आणा. त्या दहा गोष्टी संध्याकाळपर्यंत तो विसरून जातो…
  20. धर्माच्या पाठोपाठ धन“ज्याला धनात सर्वोच्च यश हवे, त्याने अगदी पहिल्यापासून धर्माचे आचरण करावे. कारण स्वर्ग सोडून अमृत कधी जात नाही, तसे धर्म सोडून धन कधी जात नाही.” इथे धनासाठी शब्द आहे अर्थ: पैसा आणि जमीन, आणि माणूस ज्यांच्यासाठी झटतो, ती सगळी ऐहिक उद्दिष्टे.…
  21. अंतर हा आसरा नव्हे“तुझे मोठे नुकसान करू शकेल अशा माणसाशी वैर घेतलेस, तर ‘मी दूर आहे’ म्हणून निर्धास्त राहू नकोस.” हा दिलासा खोटा आहे. बलवान माणसाचे हात लांबपर्यंत पोहोचतात. तो सैन्य पाठवू शकतो, भाड्याचा मारेकरी पाठवू शकतो, किंवा तुझ्या जवळच्या, त्याच्याशी स्…
  22. विश्वास न ठेवावा अशा आठ गोष्टी“स्त्रिया, राजे, साप, आपली स्वतःची विद्या, धनी, शत्रू, भोग आणि आपले आयुष्य: यांच्यावर कोणता शहाणा माणूस विश्वास ठेवील?” न सांगता अचानक उलटू शकतात किंवा हातातून निसटू शकतात, अशा आठ गोष्टींची ही यादी आहे. राजाची मर्जी एका दिवसात बदलू शकते. सा…
  23. लाकडात झोपलेला अग्नी“अग्नी ही जगातली एक मोठी शक्ती; तरी तो लाकडात लपून राहतो. दुसरे कोणी त्याला पेटवत नाहीत, तोपर्यंत तो ते लाकूड जाळत नाही. पण एकदा तो लाकडातून घुसळून काढला आणि भडकला, की ते लाकूड आणि पलीकडचे वनही झटकन जाळून टाकतो.” पूर्वी अग्नी घुसळून निर्माण…
  24. वेल आणि साल वृक्ष“आपण आणि आपले पुत्र म्हणजे वेल, आणि पांडूचे पुत्र साल वृक्ष. मोठ्या वृक्षाचा आधार घेतल्याशिवाय वेल कधीच वाढत नाही.” साल हा भारतातल्या जंगलांमधला एक मोठा वृक्ष: उंच, सरळ, आणि त्याचे लाकूड कठीण. वेल दूरवर पसरेल, भरपूर फुलेल, पण तिच्यात स्वतः…